«البرهان فی تفسیر القرآن» یکی از ارزشمندترین و جامع ترین تفاسیر مأثور قرن یازدهم، اثر سید هاشم بحرانی است که به روش نقلی جمع آوری شده است. روایات این کتاب گونههای مختلفی را شامل میشود که هر کدام در جای خود قابل بررسی میباشد. مسأله اصلی پژوهش حاضر نقد محتوایی روایات غیرمعتبر در تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن است که به روش توصیفی – تحلیلی و با بهره گیـری از ابزار کتابخانه ای به واکاوی چگونگی این روایات بر اساس آیات قرآن و سنجه های عقلانی می پردازد. بررسیهای انجامشده در این مقاله نشان میدهد که بحرانی در گزینش روایات تفسیری، رویکردی گزینشی داشته است. وی روایاتی را انتخاب کرده که یا با معتقدات شیعی همسو باشند و یا به نیازهای زمانه و مکان زندگی او پاسخ دهند. همچنین مطالعه احادیث تفسیری نامعتبر در تفسیر «البرهان فی تفسیر القرآن» حاکی از آن است که این دسته از روایات را میتوان در سه دسته کلی جای داد. 1. مجعولات (روایات جعلشده)، 2. اسرائیلیات (روایات برگرفته از منابع یهودی-مسیحی)، و 3. تطبیقات (روایاتی که آیات را بر مصادیق خاص تطبیق دادهاند). علاوه بر این، موارد مخالفت این روایات با قرآن در ابعاد زیر شناسایی شد: مخالفت با نص آیات، ناسازگاری با سیاق آیات، بیتوجهی به مکی یا مدنی بودن آیه، ناهماهنگی با اصل نزول دفعی یا تدریجی سورهها، و عدم انطباق با دیگر آیات قرآن. در بعد مخالفت با عقل نیز، این روایات با مواردی همچون یافتههای علمی مسلّم، باورهای افسانهای، کرامت و ارزش وجودی انسان، و مسلّمات دینی در تعارض بودهاند.
علی زاده,رقیه . (1405). بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجههای عقلانی. (e116650). مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, (), e116650 doi: 10.22034/isqt.2026.14942.1011
MLA
علی زاده,رقیه . "بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجههای عقلانی" .e116650 , مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, , , 1405, e116650. doi: 10.22034/isqt.2026.14942.1011
HARVARD
علی زاده رقیه. (1405). 'بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجههای عقلانی', مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, (), e116650. doi: 10.22034/isqt.2026.14942.1011
CHICAGO
رقیه علی زاده, "بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجههای عقلانی," مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, (1405): e116650, doi: 10.22034/isqt.2026.14942.1011
VANCOUVER
علی زاده رقیه. بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجههای عقلانی. مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, 1405; (): e116650. doi: 10.22034/isqt.2026.14942.1011