مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

بازنگری انتقادی احادیث تفسیری البرهان فی تفسیر القرآن بر اساس آیات قرآن و سنجه‌های عقلانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار دانشگاه پیام نور آذربایجان شرقی
چکیده
«البرهان فی تفسیر القرآن» یکی از ارزشمندترین و جامع ترین تفاسیر مأثور قرن یازدهم، اثر سید هاشم بحرانی است که به روش نقلی جمع آوری شده است. روایات این کتاب گونه‌های مختلفی را شامل می‌شود که هر کدام در جای خود قابل بررسی می‌باشد. مسأله اصلی پژوهش حاضر نقد محتوایی روایات غیرمعتبر در تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن است که به روش توصیفی – تحلیلی و با بهره گیـری از ابزار کتابخانه ای به واکاوی چگونگی این روایات بر اساس آیات قرآن و سنجه های عقلانی می پردازد. بررسی‌های انجام‌شده در این مقاله نشان می‌دهد که بحرانی در گزینش روایات تفسیری، رویکردی گزینشی داشته است. وی روایاتی را انتخاب کرده که یا با معتقدات شیعی همسو باشند و یا به نیازهای زمانه و مکان زندگی او پاسخ دهند. همچنین مطالعه احادیث تفسیری نامعتبر در تفسیر «البرهان فی تفسیر القرآن» حاکی از آن است که این دسته از روایات را می‌توان در سه دسته کلی جای داد. 1. مجعولات (روایات جعل‌شده)، 2. اسرائیلیات (روایات برگرفته از منابع یهودی-مسیحی)، و 3. تطبیقات (روایاتی که آیات را بر مصادیق خاص تطبیق داده‌اند). علاوه بر این، موارد مخالفت این روایات با قرآن در ابعاد زیر شناسایی شد: مخالفت با نص آیات، ناسازگاری با سیاق آیات، بی‌توجهی به مکی یا مدنی بودن آیه، ناهماهنگی با اصل نزول دفعی یا تدریجی سوره‌ها، و عدم انطباق با دیگر آیات قرآن. در بعد مخالفت با عقل نیز، این روایات با مواردی همچون یافته‌های علمی مسلّم، باورهای افسانه‌ای، کرامت و ارزش وجودی انسان، و مسلّمات دینی در تعارض بوده‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.  قرآن.
2. کتاب مقدس (چاپ انجمن پخش کتب مقدسه).
3. آلوسی، محمدبن عبدالله، (1372)، روح المعانی فی تفسیرالقرآن العظیم و سبع المثانی، دارالإحیاءالتراث العربی، بیروت.
4. ابن عاشور، محمد الطاهر، (1997 م)، التحریر و التنویر، تونس، دار سحنون للنشر والتوزیع.
5. ابوریّه، محمود، (بی‌تا)، أضواء على السنة المحمّدیة أو دفاع عن الحدیث، قم، دارالکتاب الاسلامى.
6. بحرانی، سیدهاشم، (1416ق)، البرهان فی تفسیرالقرآن، تحقیق قسم­الدراسات­الإسلامیه، مؤسسه البعثه، قم، مؤسسه البعثه،چاپ اول.
7. بهرامی، محمد، (1388)، ازدواج یوسف با زلیخا، حقیقت یا خرافه، «مجله حوزه»، دوره 26، شماره 152  شماره پیاپی 152.
8. جوادی آملی، عبدالله، (1389)، تفسیر تسنیم، محقق، روحالله رزقی، چاپ ششم، قم، انتشارات اسراء.
9. جوهری، اسماعیل حماد، (1426)، تاج اللغة و صحاح العًبیه، بیروت، داراحیا التراث العرب.
10.    دهخدا، علی اکبر، (1334)، لغت نامه دهخدا، تهران، بی نا.
11.    ذهبی، محمدحسین، (1396ق)، التفسیر و المفسرون، قاهرة، دارلکتب الحدیثة، چاپ دوم.
12.    ذهبی، محمدحسین، (1405ق)، اسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث، دمشق، دارالایمان، چاپ دوم.
13.    روحانی مشهدی، فرزانه، (1399)، بیین نسبت «نفس واحده» با «آدم» بر اساس تحلیل مفهوم «نفس» در نظام آیات قرآن  علوم قرآن و حدیث سال پنجاه و دوم، ش 104 ، 135-136.
14.    شاکر، محمدکاظم، (1382)، مبانی وروشهای تفسیرقرآن، قم، مرکزجهانی علوم اسلامی، چاپ اول.
15.    شایع‌، محمد، (1418ق)، المکی و المدنی فی القرآن الکریم، ریاض، ناشرمحمد بن عبدالرحمن الشایع.
16.    شریعتی مزینان، علی، (1378)، مجموعه آثار 24، تهران، الهام.
17.    صابری افتخار، مریم، (1401)، پایان نامه «بررسی دیدگاه‌های مختلف در باره مکی یا مدنی بودن آیات سوره إسراء با استفاده از نظریه سیاق علامه طباطبایی»،کارشناسی ارشد دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری الهیات و معارف اسلامی - علوم قرآن و حدیث.
18.    طباطبایی، محمدحسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه ی علمیه‌ی قم، چاپ پنجم.
19.    طبرسی، فضل بن حسن، (1372)، مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم.
20.    فخررازی، محمدبن عمر، (1372)، تفسیرالکبیر، تهران، اساطیر.
22.    مامقانی، عبدالله، (1385)، مقباس الهدایة فی علم الدرایة، قم، دلیل ما.
23.    مسعودی، عبدالهادی، (1389)، آسیب‌شناخت حدیث، قم، انتشارات زائر.
24.    مسلم بن حجاج نیشابور، (1414ق)، صحیح مسلم، بیروت، دار الفکر.
26.    معرفت، محمد هادی، (1379)، تفسیر و مفسران، قم، موسسه فرهنگی التمهید.
27.    مکارم شیرازی، ناصر، (1374)، تفسیر نمونه، چاپ اول، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
28.  Hillebrand. Gradient Latitudinal the of Generality the On, Naturalist American, 2004.163.(2).192-211.