مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

از سلوک توحیدی تا نظام بخشی حیات:کاوشی در گستره معنایی آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمود ایوبی
گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، اصفهان ، ایران.
10.22034/isqt.2026.15018.1029
چکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی گستره معنایی آیه «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» به مثابه بنیادی معرفت‌شناختی و سلوکی در منظومه فکری اسلام انجام شده است. این تحقیق به تبیین نظام‌مند ابعاد کلامی، اخلاقی، تربیتی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی این آیه و نقش محوری آن در انتظام‌بخشی به حیات فردی و اجتماعی می‌پردازد. روش پژوهش، توصیفی‌-تحلیلی با رویکرد میان‌رشته‌ای است که با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و تحلیل محتوای کیفی، مفاهیم کلیدی را در چارچوب نظریات علوم انسانی معاصر بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد این آیه فراتر از یک گزاره کلامی، الگویی جامع برای زیست مؤمنانه است. آیه با پیوند میان «عبادت» و «استعانت»، ضمن تبیین نظریه «امر بین‌الامرین» و حل پارادوکس جبر و اختیار، مبانی اخلاقیِ مسئولیت‌پذیری و فروتنی را نهادینه می‌سازد. از منظر جامعه‌شناختی، تأکید بر ضمیر جمع، هویت مشترک و همبستگی اجتماعی را تقویت کرده و در ساحت روان‌شناختی، از طریق معنابخشی به کنش‌ها و افزایش تاب‌آوری، سلامت معنوی را ارتقا می‌دهد. همچنین، التفات بلاغی موجود در آیه، فرایند درونی‌سازی این آموزه‌ها را تسهیل می‌نماید. در مجموع، آیه مذکور چارچوبی منسجم برای پیوند معارف وحیانی با نیازهای زیست‌جهان معاصر در ابعاد فردی و ساختارهای اجتماعی ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
آیه« إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ» توحید عبادی
توحید استعانی
نظام بخشی اجتماعی
بهزیستی روانشناختی
موضوعات
منابع
1.قرآن کریم
2.آزاد ارمکی،تقی(1389)،نظریه های جامعه شناسی. تهران،سروش.
3.ابوالفتوح رازی،حسین بن علی(1408ق)،روض الجنان و روح الجنان،مشهد، بنیاد پژوهش های اسالمی آستان
قدس رضوی.
4.اسدینسب،محمدعلی(1401)،«بررسیتطبیقیساختارعرفانیسورهحمدازمنظرمفسران»،مطالعاتتفسیر
تطبیقی،ش13
5.اسالمی،هادی(1401)،«توحیددراستعانتوآثارتربیتیآن»،مطالعاتتفسیری،ش49
6.امینی،عبدالحسین(137۶)،تفسیرفاتحهالکتاب،ترجمه:حسینیشاهمرادی،تهران،انتشاراتحدیث.
7.ایوبی،محمود(1404)،«رهیافتقرآنیسالمتاجتماعیباتکیهبرسورهحمد»،قرآنوطب.
8.برگر، پیتر ال(137۶)،سایهبان مقدس: عناصر جامعهشناختی نظریه دین،ترجمه محسن ثالثی،تهران: نشر مرکز.
9.ثقفی تهرانی، محمد(1398)،تفسیر روان جاوید،تهران، برهان.
10.جانبزرگی،مسعود(138۶)،«جهتگیریمذهبیوسالمتروان،پژوهشدرپزشکی»،31(4)،345-350.
11.جوادیآملی،عبداهلل(1388)،تسنیمتفسیرقرآنکریم،قم،نشرإسراء.
12.حسینیکوهساری،اسحاق(1385)،«جایگاهومنزلتسورهحمد»،پژوهشهایفقهی،2(1)،31-47.
13.حسینیکوهساری،اسحاق(1391)،حمدنامه؛پژوهشیدربارهسورهحمد،تهران،دانشگاهتهران.
14.رضاییاصفهانی،محمدعلی(1387)،«تفسیرتربیتیسورهحمد»،قرآنوعلم،2(1)،31-47.
15.سلیمانی،عفت؛هویدا،رضا(1392)،«بررسیمفهومخودکارآمدیدرنظریهشناختبندورا»،اطالعرسانی
وکتابداری،ش۶3
16.صدرالمتالهین،محمدبنابراهیم(13۶۶)،تفسیرالقرآنالکریم،قم،بیدار.
17.طالقانی،محمود(13۶2)،پرتویازقرآن،تهران،شرکتسهامیانتشار.
18.طباطبایی،محمدحسین(1417ق)المیزانفیتفسیرالقرآن،قم،جامعهمدرسینحوزهعلمیهقم.
19.طبرسی،فضلبنحسن(1372)،مجمعالبیانفیتفسیرالقرآن،تهران،ناصرخسرو.
20.فخر رازی، محمد بن عمر(1423)،مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، بیروت، دارالفکر.
21.فرانکل،ویکتوریا(1394)،درجستجویمعنا،مترجم:الهوتی،امیر،تهران،جامی.
 
 
کاوشی در گستره معنایی آیه «إِیََّاک َ نَعْبُد ُ وَإِیََّاک َ نَسْتَعِینُ» 54
22.فیض کاشانی، مال محسن(1383)،مهجه البیضاء فی تهذیب االحیاء،قم انتشارات اسالمی جامعه مدرسین
حوزه علمیه قم.
23.فیست، جس،فیست، گرگوری جِی،رابرتز، تام(1395)،نظریههای شخصیت،مترجم:یحیی سیدمحمدی.
تهران، ارسباران
24.کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق)،الکافی، تهران، دارالکتب االسالمیه.
25.مصباح یزدی، محمد تقی(1384)،نقد و بررسی مکاتب اخالقی،قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،
26.مطهری،مرتضی(1384)،آشناییباقرآن،تهران،صدرا.
27.مکارمشیرازی،ناصروهمکاران(1374)،تفسیرنمونه،تهران،دارالکتباالسالمیه.
28.موسوی،زهرا(1390)،«نیتاخالقیازدیدگاهکانتواسالم»،مطالعاتاخالقکاربردی،7(2۶)،152-121.
29.ناطقی،علیاوسط(1427ق)،رسائلفیتفسیرسورهالفاتحه،بیروت،مرکزالعلوموالثقافهاالسالمیه.
30.نیشابوری،نظامالدینحسنبنمحمد(141۶ق)،تفسیرغرائبالقرآنورغائبالفرقان،بیروت،دارالکتب
العلمیه.
31.هاشمیرفسنجانی،اکبروهمکاران(137۶)تفسیرراهنما،قم،دفترتبلیغاتاسالمیحوزهعلمیهقم.
32.همیلتون، مالکوم (1389)،جامعهشناسی دین،مترجم: محسن ثالثی،تهران: تبیان.
33.یحییشیرآباد،صمد(1403)،«مؤلفه هایاخالقیمثبتاندیشیدربهبودزندگیاجتماعیباتاکیدبر
روانشناسیمثبتگرا»،مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری،19،۶8-55.