مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

بازخوانی جایگاه امام علی (ع) در قرآن؛ پژوهشی در تفاسیر قمی و البرهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف دانشگاه شهرکرد
2 علوم قرآنی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران.
10.22034/isqt.2026.15064.1041
چکیده
آیات ولایت در قرآن کریم از مهم‌ترین مستندات قرآنی امامت امام علی (علیه‌السلام) به شمار می‌روند. تفاسیر روایی شیعه، به ویژه تفسیر قمی (علی بن ابراهیم قمی) و تفسیر البرهان (سید هاشم بحرانی)، با تکیه بر روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام)، نقش کلیدی در تبیین این آیات دارند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، به بازخوانی جایگاه امام علی (علیه‌السلام) در شش آیه ولایت (ولایت، تطهیر، مباهله، ابلاغ، اولی‌الامر و اکمال دین) در این دو تفسیر می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد هر دو تفسیر با استناد به شأن نزول‌های روایی، این آیات را ناظر به ولایت الهی و امامت امام علی (علیه‌السلام) می‌دانند؛ اما تفسیر البرهان با رویکردی جامع‌نگر و اخباری، تنوع روایی بیشتری ارائه می‌دهد، در حالی که تفسیر قمی با گزینش روایات کهن، بر اصالت محتوایی تأکید دار. از سوی دیگر، تحلیل تفصیلی آیات در این دو تفسیر نشان می‌دهد که: آیه ولایت بر وجوب اطاعت از امام علی (علیه‌السلام) به عنوان «ولیِّ الهی» دلالت دارد؛ آیه تطهیر عصمت مطلق اهل‌بیت (علیهم‌السلام) را اثبات می‌کند؛ آیه مباهله جایگاه «نفس پیامبری» علی (علیه‌السلام) را تثبیت می‌نماید؛ و آیه اکمال دین، ولایت را به عنوان «آخرین فریضه» و کمال‌بخش دین معرفی می‌کند. نتیجه آنکه قرآن کریم در خوانش روایی، مهم‌ترین منبع اثبات امامت است و این دو تفسیر در یک زنجیره معرفتی، مبانی قرآنی ولایت را تثبیت می‌کنند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
1.قرآن کریم
2.ابن عاشور، محمدطاهر بن محمد،1984م ،تفسیر التحریر والتنویر، تونس.
3.آقابزرگ تهرانی(1408) الذریعۀ إلى تصانیف الشیعۀ، تهران،اسماعیلیان قم.
4.ایازی، سید محمدعلی (1414ق )، المفسرون حیاتهم و منهجهم، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد
اسالمی.
بازخوانی جایگاه امام علی (ع) در قرآن؛ پژوهشی در تفاسیر قمی و البرهان 165
5.ایازی،محمدعلی،1414ق، المفسرون: حیاتهم و منهجم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسالمی
6.بابایی،علیاکبر(1381). مکاتب تفسیری،تهران،سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت).
7.بابایی، علیاکبر(1390). تاریخ تفسیر قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
8.بابایی، علیاکبر(1396) بررسی مکاتب: روشهای تفسیری، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
9.بابائی، علیاکبر(۲06). شیعه و تفسیر روایی؛ تطورات، امتیاز و کاستی ها، انجمن معارف اسالمی سال دوم بهار
1385شماره۲، ص71-97.
10.بحرانی، هاشم بن سلیمان(1374)البرهان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه بعثت.
11.رمضانی، رضا (1396) روش شناسی تفسیر انفسی عرفانی، از صفحه۲07تا۲۲1، فصلنامه عرفان اسالمی، سال
پانزدهم، شماره59، بهار98.
12.طوسی،محمدبنحسن(14۲0). فهرست کتب الشیعۀ و أصولهم و أسماء المصنِّفین و أصحاب األصول،
تحقیق عبدالعزیز طباطبائ، قم: مکتبۀ المحقق الطباطبائی.
13.قمی،علیبن ابراهیم(1404)تفسیر القمی، تحقیق: موسوى جزائرى، طیِّب، قم، دارالکتاب.
14.کلینی،محمدبن یعقوب (1363)الکافی، تهران، جلد1، دارالکتب االسالمیه
15.نجاشی،ابوالعباساحمد(1365). رجال النجاشی، تحقیق موسى شبیری زنجانی، قم:مؤسسۀ النشر اإلسالمی.