مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

معناشناسی شناختی مولفه های «فاصله» و «اندازه» در توصیف مفاهیم معنوی قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد مدعو دانشگاه الزهرا
10.22034/isqt.2026.15068.1037
چکیده
نقطه نظر مشترک اکثریت مفسران در تبیین مفاهیم معنوی آیات، توصیف استعاری این مفاهیم است که در قالب مباحث بلاغی قرار می‌گیرد و به عنوان بخشی از عوامل اعجاز به شمار می‌آید. مسئله مورد بحث در پژوهش حاضر این است که در تفسیر سنتی، عبارات استعاری با کلیدواژه‌های یکسان، دارای تبیین‌های گوناگون و متفاوت هستند. پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل مولفه‌های «فاصله» و «اندازه» در عبارات استعاری قرآن، بر مبنای نظریه «استعارة مفهومی» پرداخته است. دامنه پژوهش شامل آیاتی است که به کمک دو مولفة مورد نظر به توصیف مفاهیم معنوی پرداخته‌اند. در این روش تمام عبارات استعاری قرآن که با مولفه‌های فاصله و اندازه مفهوم‌سازی شده است، به عنوان یک الگوی شناختی و در قالب گونة معنایی بررسی گردید و مشخص شد که مولفة «اندازه» در حوزه مبدأ عبارات استعاری بیانگر اهمیت مفهوم‌ حوزه مقصد و مولفة «فاصله» در حوزه مبدأ عبارات استعاری، بیانگر ارزشمندی مفهوم حوزه مقصد از دیدگاه جهان‌بینی قرآن است. یعنی اگر چه مولفه‌های «فاصله» و «اندازه» جهت توصیف موضوعات گوناگون در حوزه مقصد به کار گرفته‌ شده‌اند اما هدف، بیان دو مفهوم «اهمیت» و «ارزشمندی» در موضوعات حوزه مقصد است. بر این اساس یک‌پارچه کردن و به وحدت رساندن علل کاربرد مولفه‌های فاصله و اندازه در توصیف مفاهیم معنوی، دلیلی بر انسجام کاربرد آدات ادبی در متن قرآن کریم است. همچنین اثبات این انسجام برخی اشکالات ناشی از تفسیر ادبی-سنتی را نیز برطرف می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
منابع
1.    قرآن کریم
2.    قرآن کریم، ترجمه محمد رضا آدینه‌وند،(1377)، تهران: اسوه.
3.    قرآن کریم، ترجمه عباس مصباح‌زاده، (1380) ، تهران: بدرقه جاویدان
4.    قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، (1418)، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
5.    ابوحیان، محمد بن یوسف، (1420)، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دار الفکر.
6.    ابن‌درید، محمد بن حسن،( 1988)، جمهره اللغه، بیروت: دار العلم للملایین.
7.    آلوسی، محمود بن عبدالله، (1415)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و سبع المثانی،  محقق: علی عبدالباری عطیه، بی‌جا.
8.    ابن‌عاشور، محمدطاهر، (1420)، تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور، بیروت: موسسه التاریخ العربی.
9.    ابن‌فارس، احمد، (1404)، مقاییس اللغه، چاپ اول، تهران: انتشارات علوم اسلامی.
10. افراشی، آزیتا، (1395)، مبانی معناشناسی شناختی، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
11. افراشی، آزیتا، (1397)، استعاره  و شناخت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
12. بیضاوی، عبدالله بن عمر، (1418)،  انوار التنزیل و اسرا التاویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
13. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412)، المفردات فی غریب القرآن، چاپ اول، بیروت: دارالعلم الدار الشامیه.
14. زمخشری، محمود، (1407)، الکشاف عن حقایق غوامض التنزیل، چاپ اول، بیروت: دارالکتاب العربی.
15. سجودی، فرزان، (1387)، نشانه‌شناسی کاربردی، تهران: علم.
16. صفوی، کورش، (1396)، استعاره، تهران: نشر علمی.
17. طباطبایی، سید محمد حسین، (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
18. طبرسی، فضل بن حسن، (1375)، ترجمه تفسیر جوامع الجامع، ترجمه بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی.
19. طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)،  التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
20. فخررازی، محمد بن عمر، (1420)، مفاتیح الغیب، چاپ سوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
21. فراهیدی، خلیل بن‌احمد،(1409)، العین، قم: نشر هجرت.
22. کووچش، زلتان، (1394)، استعاره در فرهنگ، مترجم: نیکتا انتظام، تهران: سیاهرود.
23. مصطفوی، حسن، (1357)،  التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنکاه ترجمه و نشر کتاب.
24. مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، (1374)، تفسیر نمونه(چاپ اول)، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
26.  Kovecses,z,, 2010. Metaphor: A Practical Introduction, Edition, Oxford University press.
27.  Lakoff,G. Johnson, M. 2003. Metaphor We Live by.Chicago and Londan: University of Chicago Press.