مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

درآمدی برسنخ شناسی و ماهیت کلامی متشابهات قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیات علمی گروه معارف دانشگاه آزاد واحد رشت
10.22034/isqt.2026.15050.1042
چکیده
تقسیم‌بندی آیات قرآن به اعتبارات مختلف، معرفت انسان را درحوزه قرآن‌شناسی افزایش داده و راه‌های نو در این زمینه می‌گشاید. یکی از مهمترین اعتبارات در این حوزه، تقسیم آیات به محکم و متشابه است. در این‌میان جایگاه قاطع و تعیین‌کنندۀ آیات محکم بر اهل علوم الهی به ویژه فقه اسلامی مشخص و مبرهن است؛ و البته این جایگاه را در مورد آیات متشابه باید نسبت به علوم کلامی قائل باشیم. زیرا غالب نقاط تفارق یا تفاوت میان مذاهب اسلامی در حوزۀ علم کلام دانش‌های فرعی دینی، بر سر تفسیر و درک آنها از متشابهات است. از این‌رو اهمیت و ضرورت سنخ شناسی متشابهات قرآنی و تحلیل ماهیت و آثار آنها در علم کلام اسلامی بسیار آشکار است. با درک چنین اهمیتی مقالۀ حاضر با روش کیفی و مبتنی بر رویکرد توصیفی- تحلیلی به این مضمون پرداخت. براساس نتایج حاصله می‌توان اعتبار این آیات را به گونه‌های توحیدی، صفاتی، فقهی و منطقی دسته‌بندی کرد. با این‌حال معیار اصلی و شاخصی که ما را در فهم دقیق‌تر و مقرون به حقیقت آیات متشابه نزدیک می-کند، یکی قرائت این آیات در تقارن و نسبت با دیگر متشابهات است، و دیگری، فرض قراردادن محکمات و تفسیر متشابهات با تکیه‌بر آنها؛ به‌گونه‌ای است که آیات محکم مخدوش نگردند. براساس بحث حاضر تفاوت و اختلاف نظر علما در باب تفسیر آیات متشابه از حدود مذاهب اسلامی گاه فراتر می‌رود و ممکن است برخی از علمای اهل سنت و مذهب تشیع در باب برخی تفسیرها هم‌نظر بوده و مقارن با همدیگر در این زمینه بیاندیشند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
1.       قرآن کریم: نشر دارالفکر.
2.       ابن منظور، محمد بن مکرم، (1418).  لسان العرب، بیروت: دارالصادر.
3.       ابن‌زهره، حمزه، 1417ق. غنیةالنزوع، به کوشش ابراهیم بهادری، قم، جامعه الفقاهه.
4.       برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، ۱۳۸۹ش، ص۶۲
5.       براهویی، پوران و نصیری، علی اکبر (1397). فلسفه علم کلام نزد متکلمان اسلامی، چهارمین کنفرانس سراسری دانش و فناوری علوم تربیتی مطالعات اجتماعی و روانشناسی ایران.
6.       جبرئیلی، محمدصفر،( ۱۳۹۶)، سیر تطور کلام شیعه، دفتر دوم: از عصر غیبت تا خواجه نصیر طوسی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
7.       خسروپناه، عبدالحسین،(۱۳۸۸)، مسائل جدید کلامی و فلسفه دین، قم، المصطفی، چ۱.
8.       ربانی گلپایگانی، علی،(۱۳۸۷)، درآمدی بر علم کلام، قم، دارالفکر، چ۱
9.       صدوق، محمد بن علی بن بابویه، (1390). التوحید، مصحح حسینی، هاشم، قم: جامعه مدرسین.
10.    ضمیری، محمدرضا (1384)، جستاری در اندیشه فقهی مذاهب، قم، گلستان معرفت.
11.    طباطبایی، سید محمدحسین (1367) المیزان، قم: نشر هدایت.
12.    طبرسی، فضل بن حسن،( ۱۴۱۵ق)،مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
13.    طریحی، فخرالدّین،(1375). مجمع البحرین. تحقیق سیّد احمد حسینی. چاپ سوم. تهران: کتابفروشی مرتضوی
14.    فخر رازی، محمد بن عمر (1406ق)، عصمة‌ الانبیاء، قم، منشورات الکتبی النجفی.
15.    فخر رازی، محمد بن عمر (1391) التفسیر، قم: دارالعلوم الاسلامیه.
16.    قرطبی، محمّد بن احمد، (1364). الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
17.    کلینی، محمد بن یعقوب،(۱۴۰۷ق)،  الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم.
18.    مطهری، مرتضی، (1389) مجموعه آثار، ج 3، تهران، انتشارات صدرا، چاپ اول.
19.    مجلسی، محمدباقر،(۱۴۰۳ق)، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ سوم.
20.    مسعودی، علی‌بن‌حسین،(۱۴۱۱ق)، مروج الذهب و معادن الجواهر، بیروت، مؤسسة الا‌علمی للمطبوعات، چاپ اول.
21.    موسوی خوانساری، محمدباقر (1398)، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، مکتبة اسماعیلیان.
22.    مشکور، محمدجواد، (۱۳۵۷)، فرهنگ تطبیقی عربی با زبانهای سامی و ایرانی، تهران.
23.    مصطفوی، حسن،(۱۳۶۰)،  التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران.
24.    معرفت، محمدهادی (1426) التفسیر والمفسرون، مشهد، الجامعة الرضویة.
25.    محدث بحرانی، هاشم بن سلیمان (1419). البرهان فی التفسیر القرآن، مشهد، الجامعة الرضویة.
26.    مکارم شیرازى، ناصر، (1371). تفسیر نمونه، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
27.    موسوی زاده، سید محمد (1389). تأمّلى دوباره در راز وجود آیات متشابه و مجمل در قرآن کریم، معرفت، سال 19، شماره 152.