مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

گونه شناسی و تبیین سیر تطور دیدگاه‌های مفسران فریقین درباره عرش الهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه شهید چمران اهواز
2 دکتری علوم قرآن وحدیث، مدرس دروس معارف دانشگاه و موسسات آموزش عالی شیراز
چکیده
عرش یا جایگاه الهی؛ از مفاهیم قرآنی است. این واژه، در آیات فراوانی (حدود 21 بار) به کار رفته و همواره در مورد معنا و چیستی آن، بین مذاهب مختلف اسلامی اختلاف وجود داشته و مکاتب مختلف؛ هر کدام به نوعی، آن را توصیف نموده اند و بین فقیهان، متکلمان، عرفا و فلاسفه در مورد آن، تشت آراء دیده می شود. بنابراین طرح مساله درباره سیر تاریخی تطور آراء مفسران حول «عرش الله» و چیستی و ویژگیهای آن، می تواند در فهم بهتر و انتخاب دیدگاه اصلح کمک فراوانی نماید. سوال مطرح این که به راستی، حقیقت «عرش الله» چیست؟ و برداشت دانشمندان اسلامی از آن به چه صورت است؟ سیر تاریخی تغییر و تطور آراء درباره آن چگونه می باشد؟این پژوهش، به شیوه تحلیل محتوا صورت گرفته و نتایج تحلیل آراء تفسیری حول این آیات، بیان کننده دیدگاه های زیر می باشد: الف: جزء متشابهات، کیفیت نامجهول و علم آن مخصوص خداست، ب: جسمانی بودن عرش، ج: رویکرد بطنی؛ قلب پیامبر (ص)، د: بیان اخبار و روایات ماثور، ه: عالم علوی و مجرد، و: تدبیر ملک و اعمال قدرت و فرمانروایی، ز: مقام علم، ح: وجود مرکزی در تدبیر عالم، ت: کل جهان هستی. در مجموع می توان گفت: عرش دارای حقیقت عینی و وجود خارجی است که یا کل نظام هستی یا مرکز تدبیر آن را شامل می شود و استوی علی عرش؛ یعنی: خداوند قدیر و حکیم با تکیه بر مقام سلطنت و فرمانروایی و با علم و قدرت و ربوبیت مطلق، امور عالم را اداره و تدبیر می نماید.
کلیدواژه‌ها

1.     ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، (۱۴۱۹ق)، تفسیر القرآن العظیم، عربستان، مکتبه نزار مصطفی البارز.
2.     ابن بابویه «شیخ صدوق»، محمد بن علی، (1۴۰۴ق)، عیون اخبارالرضا(ع)، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
3.     ابن بابویه«شیخ صدوق»، محمد بن علی، (13۹۸ق)، التوحید، محقق، هاشم حسینی، قم، جامعه مدرسین.
4.     ابن جزی غرناطی، محمد بن احمد، (1۴۱۶ق)، کتاب التسهیل لعلوم التنزیل، شرکت دارالارقم.
5.     ابن عاشور، محمد بن طاهر، )1984م(، التحریر و التنویر، تونس، الدار التونسی للنشر.
6.     ابن عجیبه، احمد بن محمد، (1۴۱۹ق)، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره، عباس زکی.
7.     ابن عربی، محیی الدین محمد، (1422ق)، تفسیر ابن عربی، بیروت، داراحیاء التراث العربی
8.     ابن عطیه اندلسی، عبدالحقابن بن غائب، (1422ق)، المحررالوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دارالکتب العلمیه.
9.     ابن فارس، احمد، (14۰۴ق)،  معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
10.     ابن کثیر، اسماعیل، (14۱۹ق)، تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
11.     ابن کیسان، عبدالرحمن، (بی تا)، تفسیر ابی بکر الاصم عبدالرحمن بن کیسان، بیروت، دارالکتب العلمیه.
12.     ابن منظور، محمد بن مکرم، (14۱۴ق)، لسان العرب، بیروت، دارصادر.
13.     ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، (14۰۸ق)، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی.
14.     ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، (14۰۷ق)، تفسیر النهر الماد من البحر المحیط، بیروت، دارالجنان.
15.     ابوعبیده، معمر بن مثنی، (1۳۸۱ق)، مجاز القرآن، تحقیق، محمد فواد سزگین، قاهره، مکتبه الخارجی.
16.     ارمی علوی، محمد امین، (بی تا)، تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرانی، بیروت، دارطرق النجاه.
17.     آل غازی، عبدالقادر، (1382ق)، بیان المعانی، دمشق، مطبعه الترقی.
18.     آلوسی، سیدمحمود،  (۱۴۱۵ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه.
19.     امین، سیده نصرت، (1361)، مخزن العرفان در تفسیر القرآن، تهران ، نهضت زنان مسلمان.
20.     انصاریان، حسین، (1383)، ترجمه قرآن(انصاریان)، قم، انتشارات اسوه.
21.     ایازی، سید محمد علی، (13۷۸)، قرآن و تفسیرعصری، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
22.     بحرانی، سید هاشم، (14۱۶ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت.
23.     برازش، علیرضا، (1394تفسیر اهل بیت علیهم السلام، تهران، انتشارات امیرکبیر.
24.     برقی، احمد بن محمد، (13۷۱)، المحاسن، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
25.     بروجردی، سید محمد ابراهیم، (13۶۶)، تفسیر جامع، تهران، انتشارات صدر.
26.     بغوی، حسین بن مسعود، (142۰ق)، تفسیر بغوی(معالم التنزیل)، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
27.     بلاغی نجفی، محمد جواد، (142۰ق)، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت.
28.     بلاغی، سید عبدالحسین، (13۸۶ق)، حجه التفاسیر و بلاغ الاکسیر، قم، انتشارات حکمت.
29.     بلخی، مقاتل بن سلیمان، (142۳ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
30.     بهشتی، سید محمد، (13۵۲)، خدا از دیدگاه قرآن، تهران، بنیاد بعثت.
31.     بیانی، شیرین، (13۷۹)، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران، انتشارات سمت.
32.     بیضاوی، عبد الله بن عمر، (14۱۸ق)، انوار التنزیل و اسرار التاویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
33.     ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد، (14۱۸ق)، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
34.     ثعلبی، احمد بن محمد، (1422ق)، الکشف و البیان (تفسیر ثعلبی)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
35.     ثقفی تهرانی، محمد، (13۹۸ق)، تفسیر روان جاوید، تهران، انتشارات برهان.
36.     جرجانی، حسین بن حسن، (۱۳۳۷ـ۱۳۴۱)، تفسیر گازر، چاپ جلال الدین محدّث ارموی، تهران.
37.     جرجانی، عبدالقاهر، (14۳۰ق)، درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم، عمان، دارالفکر.
38.     جعفری، یعقوب، (13۷۶)، تفسیر کوثر، قم، انتشارات هجرت.
39.     جمالی، رضا و نجفی، رضا، (14۰۱)، «بررسی حقیقت عرش الهی از دیدگاه مفسران فریقین با تاکید بر آیه 5 سوره طه»، نشریه مطالعات تفسیری، دوره 13، ش 52،1،  167-184. 
40.     جمعی از نویسندگان، (13۷۷)، تفسیر هدایت، مشهد، بنیاد آستان قدس رضوی، ج3، 291.
41.     جوادی آملی، (13۹۵)، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء.
42.     حجازی، محمد محمود،  (14۱۳ق)، التفسیر الواضح، بیروت، دار الجیل الجدید.
43.     حسینی شیرازی، سید محمد، (بی تا)، تقریب القرآن الی الاذهان، بی جا.
44.     حسینی همدانی، سید محمد، (14۰۴ق)، انوار درخشان در تفسیر القرآن، تهران، کتابفروشی لطفی.
45.     حقی بروسوی، اسماعیل،  (بی تا)، تفسیر روح البیان، بیروت، دار الفکر.
46.     حموش قیسی، مکی بن ابی طالب، (بی تا)، مشکل اعراب القرآن، بی جا.
47.     حوی، سعید، (142۴ق)، الاساس فی التفسیر، قاهره، دارالسلام.
48.     خازن، علی بن محمد، (14۱۵ق)، تفسیر الخازن(لباب تاویل فی معانی التنزیل)، بیروت، دارالکتب العلمیه.
49.     خرم­دل، مصطفی، (۱۳۸۴)، تفسیر نور، تهران، احسان.
50.     خسروانی، علیرضا، (۱۳۹۰ق)، تفسیر خسروی، تهران، انتشارات اسلامیه.
51.     خطیب، عبدالکریم، (142۴ق)، التفسیر القرآنی للقرآن، بیروت، دار الفکر العربی.
52.     خوش فر، محسن و ابراهیم، مینا، (14۰۳)، «گفتمان تفاسیر مذاهب اسلامی در تحلیل عرش و استواء برآن»، نشریه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، دوره 20.
53.     دروزة، محمد عزة، (1۳۸۳ق)، التفسیر الحدیث، قاهره، دار احیاء الکتب العربیة.
54.     راغب اصفهانی، حسین، (14۱۲ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم.
55.     رشید رضا، محمد، (14۱۶ق)، المنار(تفسیر القرآن الحکیم)، بیروت، دارالمعرفه.
56.     رضایی اصفهانی، (1387)، محمد علی و جمعی از پژوهشگران، تفسیر مهر، قم، دفتر پژوهش­های تفسیر و علوم قرآن.
57.     رودگر، محمد جواد، (۱۳۸۷)، حیفه عرفان (سلوک و سیاست)، قم، وثوق، دفتر دهم. 
58.     زبیدی، ماجد ناصر، (2007م)، التیسیر فی التفسیر للقرآن بروایة اهل البیت، بیروت، دار المحجة البیضاء.
59.     زمخشری، محمود، (14۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتاب العربی.
60.     سمرقندی، نصر بن محمد، (14۱۶ق)، تفسیر السمرقندی، بیروت، دارالفکر.
61.     سید بن قطب، ابراهیم، (14۱۲ق)، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق.
62.     سیوری، مقداد بن عبدالله، (142۲ق)، کنزالعرفان فی فقه القرآن، قم، مکتب نوید اسلام.
63.     سیوطی، جلال الدین، (14۰۴ق)، الدر المنثور فی تفسیر الماثور، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
64.     شاه عبدالعظیمی، حسین،(13۶3)، تفسیراثنی عشری، تهران، میقات.
65.     شبر، سید عبدالله، (14۰۷ق)، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، کویت، مکتبه الافین.
66.     شبر، سید عبدالله، (14۱۲ق)، تفسیر القرآن الکریم(شبر)، بیروت، دارالبلاغه للطباعه و النشر.
67.     شحاته، عبدالله محمود، (142۱ق)، تفسیر القرآن الکریم، قاهره، دارغریب.
68.     شریف لاهیچی، محمد بن علی، (1373)، تفسیر شریف لاهیجی، تهران، دفتر نشر داد.
69.     شوکانی، محمد، (14۱۴ق)، فتح القدیر، دمشق، دار ابن کثیر.
70.     شیبانی، محمد بن حسن، (137۷)، نهج البیان عن کشف معانی القرآن، قم، نشر الهادی.
71.     صابونی، محمد علی، (142۱ق)، فوه التفاسیر، بیروت، دارالفکر.
72.     صفی علی شاه، محمدحسن، (137۸)، تفسیر صفی علی­شاه، تهران، منوچهری.
73.     طباطبایی، سید محمد حسین، (14۱۷ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین.
74.     طبرانی، سلیمان بن احمد، (200۸م)، التفسیر الکبیر، اردن، دارالکتاب الثقافی.
75.     طبرسی، احمد بن علی، (13۸۶)، الاحتجاج، نجف، دارالنعمان.
76.     طبرسی، فضل بن حسن، (137۲)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
77.     طبرسی، فضل بن حسن، (137۷)، تفسیر جوامع الجامع، تهران، دانشگاه تهران.
78.     طبری، محمد بن جریر، (۱۴۱۲ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه..
79.     طنطاوی، سید محمد، ( 1977م)، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره، نهضه مصر.
80.     طه دره، محمد علی، (14۳۰ق)، تفسیر القرآن و اعرابه و بیانه، بیروت، دار ابن کثیر.
81.     طوسی، محمد بن حسن، (بی تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
82.     عاملی، ابراهیم، (13۶۰)، تفسیر عاملی، تهران، کتابفروشی صدوق.
83.     عروسی حویزی، عبد علی جمعه، (14۱۵ق)، تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان.
84.     علی بن ابی طالب(ع)، (142۹ق)، تفسیر امیرالمومنین(ع) للقرآن الکریم، بیروت، مرکز الشرق الاوسط الثقافی.
85.     عیاشی، محمد بن مسعود، (13۸۰ق)،کتاب التفسیر(تفسیر عیاشی)، تهران، چاپخانه علمیه.
86.     فخر رازی، محمد بن عمر، (14۲۰ق)، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
87.     فراهیدی، خلیل بن احمد، (14۱۰ق)، کتاب العین، قم ، انتشارات هجرت.
88.     فضل الله، سید محمد حسین، (14۱۹ق)، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعه و النشر.
89.     فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، (14۱۵ق)، القاموس المحیط، بیروت، دارالکتب العلمیه.
90.     فیض کاشانی، ملا محسن، (14۱۵ق)، تفسیر الصافی، تهران، انتشارات الصدر.
91.     فیومی، احمد بن محمد، (14۱۴ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم ، موسسه دار الهجره.
92.     قاسمی، جمال الدین، (14۱۸ق)، تفسیر القاسمی، بیروت، دارالکتب العلمیه.
93.     قاضی معتزلی، عبدالجبار، (200۹م)، تفسیر القاضی عبدالجبار معتزلی، بیروت، دارالکتب العلمیه
94.     قرائتی، محسن، (13۸۳)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
95.     قرطبی، محمد بن احمد، (13۶۴)، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو.
96.     قشیری، عبدالکریم بن هوازن، (بی تا)، لطائف الاشارات(تفسیر قشیری)، مصر، الهیئة المصریة العامه للکتاب.
97.     قمی مشهدی، محمد بن محمد رضا، (13۶۸)، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران، وزارت ارشاد اسلامی.
98.     قمی، علی بن ابراهیم، (13۶۷)، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب.
99.     کاشانی، ملافتح الله، (13۳۶)،منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی.
100.                        کرمی حویزی، محمد، (14۰۲ق)، التفسیر الکتاب المنیر، قم ، چاپخانه علمیه.
101.                        کلانتری، ابراهیم؛ روشن بین، خدیجه، (۱۳۹۲)، «چیستی حقیقت عرش در قرآن کریم و تحلیل دیدگاه مفسران»، نشریه مطالعات تفسیری، سال چهارم، ش 15، 28-7.
102.                        کلینی، محمد بن یعقوب، (1363)، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ج1، 132.
103.                        گنابادی، سلطان محمد، (14۰۸ق)، بیان السعاده فی مقامات العباده، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
104.                        ماوردی، علی بن محمد، (بی تا)، النکت و العیون(تفسیر ماوردی)، بیروت، دارالکتب العلمیه.
105.                        مجلسی، محمد باقر، (14۰۳ق)، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
106.                        محلوجی، زهرا، (13۹۹)، «بررسی معنای استوای بر عرش از دیدگاه مفسران فریقین»، نشریه پژوهش های نوین در آموزه های قرآن و سنت، سال سوم، ش 6.
107.                        محلی، محمد بن احمد، (1416ق)، تفسیر جلالین، محقق، جلال الدین سیوطی، موسسه النور للمطبوعات.
108.                        مدرسی، سید محمد تقی، (141۹ق)، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین.
109.                        مراغی، احمد بن مصطفی، (بی تا)، تفسیر المراغی، بیروت، دار احیاء التراث العربی..
110.                        مصطفوی، حسن، (13۶۰)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، نشر کتاب.
111.                        مظهری، محمد ثناء الله، (141۲ق)، التفسیر المظهری، پاکستان، مکتبه رشیدیه.
112.                        معارف، مجید و شفیعی، سعید، (13۹۴)، درآمدی بر مطالعات حدیثی در دوران معاصر، تهران، سمت.
113.                        مغنیه، محمد جواد، (14۲۴ق)، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
114.                        مکارم شیرازی، ناصر، (13۷۳)، ترجمه قرآن(مکارم)، قم، دار القرآن الکریم.
115.                        مکارم شیرازی، ناصر، (13۷۴)، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
116.                        میبدی، رشید الدین احمد، (13۷۱)،کشف الاسرار وعده الابرار، تهران، امیرکبیر.
117.                        نریمانی، علی، (بی تا)، تفسیر عرفانی اشراق، قم، بی نا.
118.                        نهاوندی، محمد، (13۸۶)، نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، موسسه البعثت.
119.                        هواری، هود بن مکم، (14۲6ق)، تفسیر کتاب الله العزیز، الجزائر، دارالبصائر.
120.                        واحدی نیشابوری، علی بن احمد، (بی تا)، الوسیط فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دارالکتب العلمیه.
 
 
 
 
سایت­ها
-پایگاه جامع قرآنی  quran.inoor.ir 
-ویکی نور          http://wikinoor.ir
-ویکی شیعه     https://fa.wikishia.net
-دانشنامه حوزوی ویکی فقه http://wikifeqh.ir
 
نرم افزارها
 -نرم افزار جامع التفاسیر القرآن