مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

تحلیلی تاریخی – تبیینی بر آراء مفسرین در مورد آیات آغازین سوره روم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
دانشگاه شهرکرد
چکیده
توجه به تاریخ و سرگذشت پیشینیان، از موارد قابل توجه در قرآن کریم است، و یکی از جنبه­های اعجاز قرآن خبر دادن از امور غیبی و از جمله موارد خبر قرآن از آینده که مرتبط با تاریخ ایران در دوره ساسانیان و موضوع مورد مطالعه این تحقیق است؛ پیش­گویی نتیجه نهایی جنگ­های ساسانیان با رومیان در زمان سلطنت خسرو­پرویز است، که در آیات اولیه سوره روم بدان پرداخته شده است. در این مقاله، ابتدا به پیشینة روابط سیاسی- نظامی ایران و روم در عصر ساسانی به صورت گذرا اشاره و سپس نگاه قرآن به جنگ­های ایران و روم مورد بحث و بررسی قرارمی­گیرد. مسأله اصلی پژوهش حاضر، اعجاز قرآن کریم در پیش­گویی نتیجه نهایی جنگ­های ساسانیان با رومیان و به تبع آن علّت اصلی خوشحالی مسلمانان از نزول آیات آغازین سوره روم است. این مقاله درصدد است تا با بررسی و تحلیل متون و منابع تاریخی و تطبیق آن با آیات قرآن و تفاسیر شیعه و اهل­سنت، به سوالات تحقیق پاسخ دهد. روش انجام این پژوهش، توصیفی- تحلیلی است. نتایج حاصل از این پژوهش که برآیند بررسی و تحلیل تاریخی - تبیینی آراء مفسرین است، نشان می­دهد که علّت اصلی شادی مسلمانان همانا تحقق پیش­گویی قرآن کریم - وعده خداوند در مورد وقایع آینده - و اثبات حقانیت و صدق گفتار رسول خدا(ص) بوده است. 
کلیدواژه‌ها

1.   قرآن کریم
2.   ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب(۱۴۲۲ق)، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، دار الکتب العلمیه.
3.   احمدی، احمد(۱۳۷۷)، «تفسیر قرائتی دیگر از آیات اول سوره روم»، بینات، ش۱۸.
4.   آذرنوش، آذرتاش(1374) : راههای نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی ، تهران، توس.
5.   آلوسی، محمود بن عبدالله(۱۴۱۵ق)، روح­المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار الکتب العلمیه.
6.   انصاری، عبد الله بن محمد(۱۳۵۷)، کشف الاسرار و عده الابرار، تفسیر خواجه عبدالله انصاری، به اهتمام علی اصغر حکمت، تهران، امیرکبیر.
7.   بحرانی، هاشم بن سلیمان، فتونی اصفهانی(۱۳۸۹)، تفسیر روایی البرهان، ترجمه رضا ناظمیان، علی گنجیان و صادق خورشا، تهران، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.
8.   برازش، علیرضا و همکاران(۱۳۹۴)، تفسیر اهل­بیت علیهم­السلام، زیر نظر برازش، تهران، امیرکبیر.
9.   بغوی، حسین بن مسعود، حرش(۱۴۰۹ق)، تفسیر البغوی، معالم التنزیل، ریاض، دارطیبه.
10.     بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد(۱۳۵۳)، ترجمه و تکلمه تاریخ طبری، به تصحیح محمدتقی بهار، به کوشش محمد پروین گنابادی، تهران، کتابفروشی زوار.
11.     بیات، عزیزالله(1370)، کلیات تاریخ ایران، تهران، مؤسسة میراث ملل.
12.     پرهون، حسن(۱۳۸۶)، «رویکرد قرآن به تاریخ»، رشد آموزش تاریخ، ش۲۶.
13.     پروکوپیوس(1365)، جنگ­های ایران و روم، ترجمة‌ محمد سعیدی، تهران، علمی و فرهنگی.
14.     ثعلبی، احمد بن محمد(۱۴۲۲ق.)، الکشف و البیان المعروف تفسیر الثعلبی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
15.     الجرجانی، ابوالمحاسن الحسین بن الحسن(۱۳۷۸ق)،  تفسیر گازُر( جِلاءُ الذهان و جلاءَ الاحزان فی تفسیر القرآن)، به تصحیح میرجلال الدین حسینی ارموی(محدث)، تهران، [بی نا].
16.     جمعی از نویسندگان(1377)، معارف اسلامی1و2، تهران، سمت.
17.     جوادیان، مسعود؛ خیر اندیش، عبدالرسول و همکاران(1389)، تاریخ ایران و جهان1، تهران، شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران.
18.     حسینی همدانی، محمد و بهبودی، محمدباقر(۱۳۸۰)، انوار درخشان در تفسیر قرآن،تهران، لطفی.
19.     دانش اعتمادی، اعظم(۱۳۸۸)، «قرآن و تاریخ»، رشد آموزش تاریخ، ش۳۴.
20.     دیاکونوف، م. م.(۱۳۵۱)، اشکانیان، ترجمه کریم کشاورز، تهران، پیام.
21.     دینوری، احمد بن داود، ابوحنیفه(۱۳۷۱)، أخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی.
22.     دینوری، عبدالله بن محمد، و فرید، احمد(۱۴۲۴ق.)، الواضح فی تفسیر­القرآن(تفسیر إبن وهب)، بیروت، دارالکتب العلمیه.
23.     زارعی، مجید و دژآباد، حامد(۱۳۹۹)، «واکاوی شادی مؤمنان در آیات ابتدایی سوره روم در پرتو نقد قرائت آیات»، مطالعات تفسیری، ش۴۲.
24.     زرین‌کوب، عبدالحسین(1387)، روزگاران(تاریخ ایران از آغاز تا سقوط سلطنت پهلوی)، تهران، سخن.
25.     زمخشری، محمود بن عمر(۱۴۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت، دار الکتاب العربی.
26.     سبزواری، محمد.(۱۴۱۹ق)، إرشاد الأذهان إلی تفسیر القرآن. بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
27.     سلطانی بیرامی، اسماعیل و محمد امیدیان(۱۳۹۵)، «بررسی پیش­گویی قرآن براساس قرائات گوناگون آیات ابتدایی سوره روم»، قرآن شناخت، ش۱۷.
28.     شریعتی، علی(1389)، سوره روم، مشهد، ایران جوان.
29.     صادقی تهرانی، محمد(۱۳۷۷)،  البلاغ فی تفسیر القرآن بالقرآن،  قم، مکتبه محمد الصادقی الطهرانی.
30.     طالبی، تهماسب(۱۳۹۰)، «تاریخ در قصص قرآن»، رشد آموزش تاریخ، ش۴۲.
31.     طباطبایی، محمد حسین(1367)، تفسیر المیزان، ترجمة سید محمد باقر موسوی، تهران، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
32.     طبرسی، شیخ ابوعلی الفضل بن الحسن(1356)، تفسیر مجمع البیان، ترجمة ضیاء­الدین نجفی، تهران، فراهانی.
33.     طبرسی، فضل بن حسن(۱۴۰۸ق.)، مجمع­البیان فی تفسیر­القرآن، به تصحیح هاشم رسولی محلاتی و فضل­الله یزدی طباطبایی، بیروت، دارالمعرفه.
34.     طبری، محمد بن جریر(۱۴۱۲ق)،  جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار­المعرفه.
35.     طوسی، محمد بن حسن(بی تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، الجزء الثامن، بیروت، دار إحیاء­التراث العربی. 
36.     العروسی الحویزی، عبدعلی بن جمعه (۱۴۱۵ق)، تفسیر نورالثقلین، ۵ج، به تصحیح هاشم­الرسولی المحلاتی، قم، دارالکتب علمیه.
37.     علیا نسب، سیدضیاءالدین و عزیزه اصغری(۱۳۹۴)، «تفسیر پیش­گویی قرآن از پیروزی روم بر فارس»، مطالعات تفسیری، ش ۲۲.
38.     فخر­رازی، محمد بن عمر(۱۴۲۰ق)، التفسیر الکبیر، بیروت، دار إحیاء­التراث العربی.    
39.     قرطبی، محمد بن احمد(۱۳۶۴)، الجامع لأحکام القرآن. تهران، ناصرخسرو.
40.     کریستین­سن، آرتور(1367)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی، تهران،  امیرکبیر.
41.     گیرشمن،  رومن(1366)، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران، علمی و فرهنگی.
42.     ماتریدی، محمد­بن­محمد(۱۴۲۶ق.)، تأویلات أهل­السنه، تفسیر الماتریدی، بیروت، دارالکتب­العلمیه.
43.     مزیدی، احمد فرید، إبن أبی­زمنین، محمد بن عبدالله(۱۴۲۴ق)، تفسیر إبن أبی­زمنین، مختصر تفسیر یحیی بن سلام، بیروت، دار الکتب العلمیه.
44.     مشکور، محمدجواد(1369)، ایران در عهد باستان، تهران، اشرفی.
45.     مکارم شیرازی، ناصر وهمکاران(1380)، تفسیر جوان(منتخب تفسیر نمونه)، به اهتمام محمد بیستونی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
46.     مودب، سیدرضا (1379)، اعجاز قرآن در نظر اهل­بیت عصمت(ع) و بیست و یک نفر از علمای بزرگ اسلام، قم، احسن الحدیث.
47.     نحاس، احمد بن محمد(۱۴۲۱ق)، إعراب القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه.
48.  نسفی، عبدالله بن احمد(۱۴۱۹ق)، تفسیر النسفی(مدارک التنزیل و حقائق التأویل)، بیروت، دار­الکلم الطیب.
49.     هوار، کلمان(1363)، ایران وتمدن ایرانی، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر
50.     واثقی­راد، محمدحسین(۱۳۹۷)، «بررسی دیدگاه مفسران در آیات نخست سوره روم»، مطالعات تفسیری، ش ۳۸.
51.     یارشاطر، احسان، بیوار و همکاران(1373)، تاریخ ایران(پژوهش دانشگاه کمبریج)، قسمت اول، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمه حسن انوشه، تهران، امیرکبیر.