مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مؤلفه های بینشی و عناصر ساختاری موثر در زایش تمدن اسلامی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه معارف اسالمی، دانشگاه آزاد اسالمی واحد مهاباد، مهاباد، ایران.
چکیده
جامعیت و ژرف‌نگری قرآن کریم به جهت ارائه راهبردهای مؤثر و با هدف معرفی و تقویت عناصر تمدن‌ساز امری روشن و قابل تأمل می باشد. به طوری که امروزه پس از گذشت قرن‌ها، تمدنپژوهان می‌بایست پایدارترین الزامات مولد در امر تمدن اسلامی را در میان آیات الهی بررسی و جستجو نمایند. چنانچه لازم است بدین نکته تصریح نمود که به واسطه بازبینی آموزه‌های ناب وحیانی، ضمن شناسایی عناصر بینشی و نظامند قرآنی، معیارهای استوار جامعة مطلوب در دسترس متفکران و مصلحان جوامع اسلامی قرار خواهد گرفت. الگوهایی متعالی و ملاک‌هایی ارزشمند که می‌توانند جهت‌گیری جامعة اسلامی را به سمت نیل به اهداف تمدن اسلامی ترسیم نمایند. لذا این پژوهش توصیفی- تحلیلی درصدد پاسخ بدین سوأل اصلی است که از منظر قرآن کریم کدامیک از مولفه‌های بینشی و عناصر ساختاری، جزء  عوامل مؤثر در زایش تمدن اسلامی به شمار می‌آیند؟
به استناد آیات الهی و مراجعه به منابع کتابخانه‌ای نتایج نشان می‌دهد؛ عواملی همچون ارتقاء فرهنگ خدامحوری، حصول امیدآفرینی به واسطة اتکاء امت اسلامی به شعائر قرآنی و نیز جهت‌گیری بر مدار انسجام آفرینی، به مثابة الزامات بینشی در تحقق تمدن اسلامی محسوب می‌گردند. ضمنا مؤلفه‌هایی نظیر تامین عزت ملی در ابعاد حکمرانی، تدوین قوانین در جهت تحقق عدالت محوری، ارتقاء سطح توانمندی در عرصة علم مدارانه، تلاش در جهت تأمین امنیت نظامی و اهتمام به تقویت بن مایههای سرمایه‌ای به منزله عوامل ساختاری به زایش تمدن اسلامی کمک می‌نماید.
کلیدواژه‌ها

1.    قرآن کریم
2.    ابن عاشور، محمد طاهر، (بی تا)، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی.
3.    ابن فارس بن زکریا، احمد، (بی تا)، معجم مقاییس اللغه، بیروت، دارالفکر.
4.    ابن منظور، ابوالفضل محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت، دارصادر.
5.    افتخاری، اصغر، (۱۳۸۷)، انقلاب اسلامی و امنیت ملی درآمدی بر تحول گفتمانی، راهبرد امنیت ملی در جمهوری اسلامی ایران، گفتارهایی درباره انقلاب اسلامی، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
6.    امامی، سیدمجید، (۱۳91)، از جامعه شناسی تمدن تا معناشناسی ملک، مجله سوره اندیشه، ش 64و65.
7.    بلاغی نجفی، محمدجواد، (14۲۰ق)، آلاء الرّحمن فی تفسیرالقرآن، قم، بنیاد بعثت.
8.    پسندیده، عباس، (۱۳۸6)، «اتحاد و نظریه اقتدار سیاسی در فلسفه سیاسی اسلام»، مجله حکومت اسلامی، ش 44.
9.    تمیمی آمدی، (۱۳66)، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق مصطفی درایتی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
10. جان احمدی، فاطمه، (۱۳96)، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، تهران، دفتر نشر معارف.
11. جعفری، محمدتقی، (۱۳75)، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
12. جمعی از نویسندگان، (۱۳۸2)، «ارکان تمدن و نقش انقلاب اسلامی در اعتلای مجدد تمدن نوین اسلامی»، مجله مدیریت فردا، ش۲.
13. جوادی آملی، عبداللّه، (۱۳۸3)،توحید در قرآن، قم، اسراء.
14. دورانت، ویل، (۱۳78)، تاریخ تمدّن، ترجمه احمد آرام و دیگران، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
15. دهخدا، علی اکبر، (۱۳7۷)، لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران.
16. رازی، فخرالدین محمد بن عمر، (14۲۰ق)، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
17. زمانی، مصطفی، (۱۳48)، اسلام و تمدن جدید، تهران، کتابخانه صدر.
18. ساروخانی، باقر، (۱۳70)، درآمدی بر دائرة المعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان.
19. سید رضی، (بی تا)، نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، دارالهجره.
20. شرتونی، سعید، (1403ق)، اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، قم، مکتبة آیة اللّه العظمی مرعشی نجفی.
21. صدوق، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، (14۰۳ق)، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین.
22. طباطبایی، سید محمد حسین، (۱۳۸9)، المیزان فی التفسیر القرآن، قم، بوستان کتاب.
23. عمید، حسن، (۱۳58)، فرهنگ عمید، تهران، امیر کبیر.
24. قرائتی، محسن، (۱۳۸8)، تفسیرنور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم.
25. مجلسی، محمدباقر، (14۰۳ق)، بحارالأنوار، مصحح جمعی از محققان، بیروت، دار احیا التراث العربی، چاپ دوم.
26. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، (141۷ق)، دائرة المعارف قرآن کریم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
27. مشیری، مهشید، (۱۳74)، فرهنگ زبان فارسی، تهران، سروش.
28. مصطفوی، سیدحسن، (۱۳60)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
29. مطهری، مرتضی، (۱۳۸2)،جامعه و تاریخ، تهران، صدرا، چاپ شانزدهم.
30. معین، محمد، (۱۳71)،فرهنگ فارسی، تهران، امیر کبیر.
31. مغینه، محمدجواد، (14۲4ق)، تفسیر کاشف، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
32. ولایتی، علی اکبر و همکاران، (۱۳92)، «تقویم تاریخ فرهنگ و تمدن اسلام و ایران»، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم، جلد یک.