مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

تحلیل استنادات قرآنی حضرت زهراس) در خطبه فدکیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات و معارف اسالمی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسالمی، خوی، ایران.
2 دانشجوی دکتری رشته علوم و معارف نهج البالغه، واحد تهران جنوب، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
3 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی خوی، ایران.
چکیده
خطبۀ حضرت زهرا (س) از خطبه‏های معروفی است که فریقین آن را با اسناد معتبر آورده‏اند؛ سخنانی که در آن، دفاع از حقّ غصب شده با درون مایۀ گسترده‏ای از آیات قرآن تکوین یافته و در جای جای آن به آیات به طور مستقیم، تلویحی و یا به شکل اقتباس استناد شده است و گویا آن حضرت خواسته‏اند با ارجاع حاکمان وقت و مردم به آیات قرآن، انحراف آنان را از تعالیم پیامبر اکرم (ص) گوشزد کرده و از خطر گمراهی و بازگشت به جاهلیّت بیم دهند. در این مقاله سعی کرده‏ایم با روش توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به شروح مختلف و تفاسیر، نحوۀ استناد آن حضرت به قرآن را استخراج کرده و نشان دهیم که این خطبه نه تنها منطبق بر آیات و برگرفته از تعالیم قرآن کریم است بلکه فراتر از آن، تفسیری بر آیات و سخنان پیامبر اکرم (ص) در مسائل مختلف است.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم
2.      ابن عبّاد، اسماعیل، (1414ق)، المحیط فی اللغة، بیروت، انتشارات علم الکتاب، چاپ اول.
3.      ابن فارس، احمد، (1404ق)، معجم المقاییس اللغة، محقق؛ عبدالسلام محمد هارون، قم، انتشارات مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول.
4.      ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم، محقق محمدحسین شمس‏الدین، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
5.      ابن منظور، محمدبن مکرم، (1414ق)، لسان العرب المحیط، بیروت، انتشارات دارالفکر، دارصادر، چاپ سوم.
6.      اندلسی، ابن عطیه، (1422ق)، المحرز الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
7.      آلوسی، سیدمحمود، (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیه، چاپ اول.
8.      بحرانی، هاشم ابن سلیمان، (1416ق)، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات بعثت، چاپ اول.
9.      بلخی، مقاتل بن سلیمان، (1423ق)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، محقق؛ عبدالله محمد شحاته، بیروت، انتشارات داراحیاء التراث، چاپ اول.
10.  تهرانی، مجتبی، (1391)، بحثی کوتاه پیرامون خطبه فدک، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی و پژوهشی مصابیح‏الهدی، چاپ دوم.
11.  جعفری، یعقوب، (بی‏تا)، تفسیر کوثر، قم؛ انتشارات هجرت، چاپ اول.
12.  حسینی زبیدی، محمد مرتضی، (1414ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، انتشارات دارالفکر، چاپ اول.
13.  حسینی زنجانی، سیدعزّالدین، (1383)، شرح خطبۀ حضرت زهرا (س)، قم، انتشارات بوستان کتاب، چاپ هشتم.
14.  حسینیان قمی، مهدی، (1379)، زخم خورشید کاوشی در زندگی حضرت زهرا (س)، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوّم.
15.  حقی بروسوی، اسماعیل، (بی‏تا)، روح‏البیان، بیروت، انتشارات دارالفکر، چاپ اول.
16.  خلجی، محمدتقی، (1379)، رخسارۀ خورشید، شرح خطبۀ حضرت زهرا (س)، قم، انتشارات میثم تمّار، چاپ چهارم.
17.  دخیل، علی بن محمدعلی، (1422ق)، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت، انتشارات دارالتعارف للمطبوعات، چاپ دوم.
18.  رازی، ابوالفتوح، (1408ق)، روض‏الجنان و روح‏الجنان ...، مشهد، بیناد پژوهش‏های آستان قدس رضوی، چاپ اول.
19.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1416ق)، مفردات الفاظ قرآن، تحقیق صفوان عدنال داوودی، بیروت؛ دمشق، انتشارات دارالقلم، دارالسامی، چاپ اول.
20.  زحیلی، وهبه بن مصطفی، (1418ق)، التفسیر المنیر، بیروت، انتشارات دارالفکر المعاصر، چاپ دوم.
21.  زمخشری، محمود، (1407ق)، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، انتشارات دارالکتب العربی، چاپ سوم.
22.  سبحانی، جعفر، (1370)، فروغ ابدیّت، قم، مرکز انتشار دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
23.  سبزواری نجفی، محمد، (1419ق)، ارشاد الأذهان الی تفسیر القرآن، بیروت، انتشارات دارالتعارف للمطبوعات، چاپ اول.
24.  سیوطی، عبدالرحمن، (1404ق)، الدرالمنثور فی تفسیر المأثور، قم، انتشارات کتابخانه آیت‏الله مرعشی نجفی، چاپ اول.
25.  شاه عبدالعظیمی، حسین بن احمد، (1363)، اثنا عشری، تهران، انتشارات میقات، چاپ اول.
26.  شبّر، سیدعبدالله، (1407ق)، الجواهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، تحقیق، سیدمحمد بحرالعلوم، کویت، انتشارات مکتب الالقیّن، چاپ اول.
27.  صادقی تهرانی، محمدصادق، (1365)، الفرقان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
28.  طالقانی، سیدمحمود، (1363)، پرتوی از قرآن، تهران، انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم.
29.  طباطبایی، سیدمحمدحسین، (1372)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ پنجم.
30.  طباطبایی، سیدمحمدحسین، (1374)، المیزان فی تفسیر القرآن، مترجم، سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، انتشارات جامعه مدرسین قم، چاپ پنجم.
31.  طبرسی، فضل بن حسن، (1360)، مجمع‏البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه مترجمان، تهران، انتشارات فراهانی، چاپ اول.
32.  طبرسی، فضل بن حسن، (بی‏تا)، مجمع‏البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، انتشارات دارالمعرفه، چاپ اول.
33.  طریحی، فخرالدین بن محمد، (1378)، مجمع‏البحرین، تحقیق سیداحمد حسینی، تهران، انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول.
34.  طوسی، محمدبن حسن، (بی‏تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، انتشارات دارالحیاء التراث العربی، چاپ اول.
35.  طیّب، سیدعبدالحسین، (1378)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم.
36.  عروسی حویزی، علی بن جمعه، (1405ق)، نورالثقلین، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم.
37.  عسگری، حسن بن عبدالله، (1400ق)، الفروق فی اللغة، بیروت، انتشارات دارالآفاق الجدیدة، چاپ اول.
38.  علاءالدین، علی بن محمد، (1415ق)، «لباب التأویل فی معانی التنزیل»، محقق، محمدعلی شاهین، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیة، چاپ اول.
39.  عیاشی، محمدبن مسعود، (1380)، کتاب التفسیر، تهران، انتشارات چاپخانه علمیه، چاپ اول.
40.  فراهیدی، خلیل بن احمد، (1401ق)، العین، قم، انتشارات هجرت، چاپ دوم
41.  فیض کاشانی، ملاحسین، (1415ق)، تفسیر الصافی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم.
42.  فیومی، احمد بن محمد، (1414ق)، المصباح المنیر، قم، انتشارات دارالهجرة، چاپ دوم.
43.  قرائتی، محسن، (1383)، تفسیر نور، تهران، انتشارات مرکز فرهنگی درس‏هایی از قرآن، چاپ یازدهم.
44.  قرشی، علی‏اکبر، (1371)، قاموس قرآن، تهران، انتشارات دارالکتب، چاپ ششم.
45.  قرشی، علی‏اکبر، (1377)، احسن الحدیث، تهران، انتشارات بنیاد بعثت، چاپ سوّم.
46.  قرطبی، محمد بن احمد، (1364)، الجامع لاحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول.
47.  قزوینی، سیدمحمدکاظم، (1390)، فاطمۀ زهرا (س) از ولادت تا شهادت، مترجم، علی کرمی، قم، انتشارات مرتضوی، چاپ دهم.
48.  قمی، علی بن ابراهیم، (1363)، تفسیر القمی، قم، انتشارات دارالکتاب، چاپ سوم.
49.  کاشانی، ملافتح‏الله، (1336)، منهج‏الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، انتشارات کتابفروشی محمدحسن علمی، چاپ سوم.
50.  گنابادی، سلطان محمد، (1408ق)، تفسیر بیان السعاده فی مقامات العبادة، بیروت، انتشارات مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم.
51.  ماوردی، علی بن محمد، (بی‏تا)، النکت و العیون، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیة، چاپ اول.
52.  مراغی، احمد بن مصطفی، (بی‏تا)، تفسیر المراغی، بیروت، انتشارات داراحیاء التراث العربی، چاپ اول.
53.  مصطفوی، حسن، (1430ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، قاهره، انتشارات دارالکتب العلمیة، چاپ سوم.
54.  مغنیه، محمدجواد، (1378)، تفسیر الکاشف، مترجم موسی دانش، قم، انتشارات بوستان کتاب، چاپ اول.
55.  مکارم شیرازی، ناصر، (1374)، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول.
56.  مکارم شیرازی، ناصر، (1421ق)، الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب، چاپ اول.
57.  میرزا خسروانی، علی‏رضا، (1390)، تفسیر خسروی، تهران، انتشارات اسلامیه، چاپ اول.
58.  نیشابوری، حسن بن محمد، (1416ق)، «غرائب القرآن و رغائب الفرقان، محقق»؛ زکریا عمیدات، بیروت، انتشارات دارالکتب العلمیة، چاپ اول.