مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

تحلیل هم‌ افزایی قرآن کریم و صحیفه سجادیه در بستر اجتماعی ـ سیاسی عصر امام سجاد (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه فلسفه، دانشگاه یاسوج، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، یاسوج، ایران.
2 دانش‌آموخته فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه یاسوج.
چکیده
این مقاله با رویکردی بین‌رشته‌ای و تحلیل محتوای تفصیلی به بررسی هم‌افزایی معرفتی و مفهومی میان قرآن کریم و صحیفه سجادیه پرداخته و نقش این پیوند در بازسازی هویت دینی، تربیتی و سیاسی امت اسلامی در عصر امام سجاد (ع) را تبیین می‌نماید. دوره پس از عاشورا، با اختناق سیاسی شدید، انحرافات عقیدتی و تحریف گسترده آموزه‌های دینی همراه بود. در چنین فضایی، امام سجاد (ع) با بهره‌گیری از زبان دعا، مفاهیم بنیادینی چون توحید، ولایت، عدل، توبه و امر به معروف را در قالبی نیایشی ـ قرآنی ارائه کرد که ضمن عبادی بودن، واجد کارکردی اجتماعی و مقاومتی است.
با استفاده از تفاسیر معتبر شیعه مانند المیزان، مجمع‌البیان، نورالثقلین و شروحی چون ریاض السالکین و بحارالأنوار، تطبیق دقیق میان مضامین صحیفه و آیات قرآن انجام شده و نقش این مضامین در شکل‌گیری قیام‌های شیعی همچون قیام توابین، حرّه و مختار بررسی گردیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد دعاهای خاصی از صحیفه، چون دعای اول، ششم، بیست‌وهفتم، سی‌ویکم و چهل‌وهفتم، نه تنها در سطح فردی، بلکه به‌مثابه «زبان نرم مقاومت»، در ایجاد گفتمان دینی ـ سیاسی مؤثر بوده‌اند. این مقاله اثبات می‌کند که صحیفه سجادیه، در پیوندی عمیق با قرآن، متن تمدنی و مقاومتی است که در لباسی نیایشی، گفتمان امامت، عدالت و توحید را بازتولید و منتقل کرده است.
کلیدواژه‌ها

 

. توسعه مطالعات میان‌متنی میان صحیفه و قرآن:
پیشنهاد می‌شود در مطالعات آتی، ارتباط نظام‌مند فرازهای خاص صحیفه با سوره‌ها و آیات کلیدی قرآن (همچون سوره‌های حمد، بقره، آل عمران، احزاب، شوری، نحل و نور) با رویکرد معناشناسی بینامتنی و بر اساس تفاسیر معتبر شیعه بررسی گردد.
2. تحلیل گفتمان مقاومت در ادعیه اهل‌بیت (ع):
با توجه به کارکرد نرم سیاسی صحیفه در عصر اختناق، پیشنهاد می‌شود با استفاده از نظریه‌های تحلیل گفتمان، ساختار زبانی، رمزگذاری‌های معنایی، و کنش‌گری اجتماعی در دعاهای اهل‌بیت (ع)، به‌ویژه در صحیفه، بازکاوی گردد.
3. احیای تربیتی صحیفه در برنامه‌های دینی معاصر:
پیشنهاد می‌شود از صحیفه به‌عنوان متنی تربیتی ـ تمدنی در آموزش‌های رسمی حوزه و دانشگاه، و نیز در محافل تربیت دینی جوانان بهره‌گیری شود. شناسایی الگوهای «توبه اجتماعی»، «دعای انقلابی» و «ولایت‌محوری» در صحیفه، می‌تواند به بازتولید فرهنگی اسلامی کمک کند.
4. بسط نقش صحیفه در الهیات مقاومت معاصر:
در مواجهه با نظام‌های سلطه‌گر مدرن، می‌توان آموزه‌های صحیفه را به‌عنوان منابعی برای تولید گفتمان مقاومت در جهان اسلام بازخوانی کرد. پژوهش تطبیقی میان صحیفه و گفتمان انقلاب اسلامی، فلسطین یا سایر نهضت‌های اسلامی، از پیشنهادات مهم این حوزه است.
5. تولید فرهنگ‌نامه‌ معارف قرآنی ـ صحیفه‌ای:
ضروری است پروژه‌ای علمی به تولید دایرةالمعارف تطبیقی مفاهیم مشترک میان قرآن و صحیفه با ارجاع به تفاسیر معتبر اختصاص یابد تا فهم ساختاری و طبقه‌بندی‌شده از این هم‌افزایی معنوی فراهم شود.
 
منابع
1.     ابن طاووس، علی بن موسی، (1416ق)، الإقبال بالأعمال الحسنة، قم، مؤسسه آل‌البیت (ع).
2.     حر عاملی، محمد بن حسن، (1409ق)، وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسه آل‌البیت (ع).
3.     حویزی، عبدعلی بن جمعه، (1375)،  نورالثقلین، تحقیق، هاشم رسولی محلاتی، قم، اسماعیلیان.
4.     شهیدی، سید جعفر، (1383)، زندگانی امام زین‌العابدین (ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
5.     طباطبایی، سید محمدحسین، (1374)، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین.
6.     طبرسی، فضل بن حسن، (1372)، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو.
7.     علامه مجلسی، محمدباقر، (1403ق)، بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ع)، بیروت، مؤسسه الوفاء.
8.     مدنی، سید علی خان، (1409ق)، ریاض السالکین فی شرح صحیفه سید الساجدین (ع)، قم، دارالکتب الإسلامیة.
9.     معرفت، محمدهادی، (1383)، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی التمهید.