مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

استعاره پنهان در آیات قرآن: رهیافتی نوین به فهم ساختارهای بلاغی و دلالت‌های معنایی عمیق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
در پژوهش‌های قرآنی، گرچه به بلاغت آیات توجه شایانی شده، اما ظرافت‌های خاصی از آن، نظیر استعاره‌های پنهان که بافتار معنایی ویژه‌ای دارند، کمتر مورد مداقه قرار گرفته‌اند؛ از این رو، ضرورت تبیین این پدیده‌ی ادبی-معنوی که درک عمیق‌تری از پیام الهی می‌بخشد، بیش از پیش احساس می‌شود. این مقاله با هدف برجسته‌سازی و تحلیل ساختار و کارکردهای استعاره‌های پنهان در قرآن کریم، به کشف لایه‌های معنایی نوینی در آیات می‌پردازد. روش تحقیق، کیفی و از نوع تحلیل محتوای تفسیری-بلاغی است که با رویکرد پدیدارشناسانه و با تکیه بر متون تفسیری و بلاغی اصیل، به شناسایی مصادیق و تبیین دلالت‌های این نوع استعاره می‌پردازد. مهم‌ترین یافته تحقیق نشان می‌دهد که استعاره‌های پنهان، فراتر از یک صنعت ادبی صرف، ابزاری قدرتمند برای القاء مفاهیم انتزاعی و معنوی به شیوه‌ای ظریف و تأملی هستند که مخاطب را به کاوش در اعماق حکمت الهی دعوت می‌کنند و به غنای لغوی و بلاغی قرآن می‌افزایند، همچنین، این پژوهش ابعاد ناشناخته‌ای از اعجاز بلاغی قرآن را آشکار می‌سازد که می‌تواند به فهم جامع‌تری از ساختار و کارکرد زبان قرآن منجر شود و زمینه‌ساز پژوهش‌های آتی در این حوزه گردد.
کلیدواژه‌ها

1.      قرآن کریم.
2.      ابن عاشور، محمد الطاهر. (۱۹۸۴). التحریر و التنویر. الدار التونسیه للنشر. 
3.      ابوعبیده، معمر بن المثنی. (۱۹۸۸). مجاز القرآن. (محمد فؤاد سزگین، مصحح). مکتبة الخانجی. 
4.      بیداوی، ناصرالدین. (بی‌تا). أنوار التنزیل وأسرار التأویل. دارالکتب العلمیة. 
5.      تفتازانی، سعد الدین. (۱۹۹۳). المطول علی تلخیص المفتاح. منشورات الرضی. 
6.      جرجانی، عبدالقاهر. (۱۳۸۳). دلائل الإعجاز. (سید محمدرضا حسینی جلالی، کوششگر). دارالکتب الإسلامیة. 
7.      جرجانی، عبدالقاهر. (۱۹۸۷). أسرار البلاغه. (محمد عبده، محقق). دار المعرفه. 
8.      جرجانی، عبدالقاهر. (بی‌تا). دلائل الإعجاز فی علم المعانی. (محمد عبده، محقق). دار المنار. 
9.      حجازی، سیده شیرین و افراشی، آزیتا. (۱۳۹۹). فرآیند انسجام میان استعاره‌های مفهومی قرآن کریم. پژوهشنامه قرآن و حدیث، ۶(۲)، ۱۱۵۱۴۰.Doi: 10.30497/quran.2020.14229.2776 
10.  خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۸۹). بلاغت قرآن. طرح نو. 
11.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۹۹۲). المفردات فی غریب القرآن. (صفوان عدنان داوودی، محقق). دار القلم. 
12.  زرکشی، بدرالدین. (۱۹۵۷). البرهان فی علوم القرآن. (محمد ابوالفضل ابراهیم، محقق). دار إحیاء الکتب العربیه. 
13.  زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل. دار الکتاب العربی. 
14.  زمخشری، محمود بن عمر. (بی‌تا). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. دار الکتب العربی. 
15.  سکاکی، یوسف بن ابی بکر. (۱۹۸۷). مفتاح العلوم. دار الکتب العلمیه. 
16.  سید قطب، ابراهیم حسین. (۱۹۶۷). التصویر الفنی فی القرآن. دار الشروق. 
17.  سیوطی، جلال الدین. (۱۹۸۷). الاتقان فی علوم القرآن. (محمد ابوالفضل ابراهیم، محقق). الهیئة المصریة العامة للکتاب. 
18.  طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. 
19.  طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسه الاعلمی للمطبوعات. 
20.  طبری، محمد بن جریر. (۲۰۰۱). جامع البیان عن تأویل آی القرآن. (احمد محمد شاکر، محقق). دار هجر. 
21.  فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر). دار إحیاء التراث العربی. 
22.  توحیدی، امیر و صادقی، زهرا ، (۱۳۹۱)، «استعاره‌های قرآنی از منظر تفسیر و تأویل»، مطالعات نقد ادبی، ۷(۲۸)، ۱۲۵۱۴۸. 
23.  وهابیان، بهناز و دهقان، مسعود. (۱۴۰۲). مفهوم‌سازی استعاره‌های قرآنی از منظر شناختی (مطالعه موردی سوره‌های صافات و کهف). پژوهش‌های زبان‌شناسی قرآنی، ۱۴۱۱۶۶. Doi: 10.22034/jilr.2023.62762
24.  Denzin, N. K. (1978). The research act: A theoretical introduction to sociological methods. McGraw-Hill.  https://doi.org/10.4324/9781315134543
25.  Elsharq, M. (2024). Conceptual metaphors in the Holy Qur’an: Systemic function in focus. Middle Eastern Journal of Language and Literature Studies, 24-39. 
26.  Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1967). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Aldine de Gruyter.  https://doi.org/10.4324/9780203793206
27.  Khattak, Q. H., Khan, A. A., & Ishraq, W. (2024). The use of metaphor in the Quran: A linguistic and literary analysis. Shnakhat Journal, 117-123. https://shnakhat.com/index.php/shnakhat/index
28.  Kövecses, Z. (2010). Metaphor: A practical introduction. Oxford University Press. 
29.  Krippendorff, K. (2013). Content analysis: An introduction to its methodology (3rd ed.). Sage Publications. 
30.  Lakoff, G. (1993). The contemporary theory of metaphor. In A. Ortony (Ed.), Metaphor and thought (2nd ed., pp. 202–251). Cambridge University Press.  https://escholarship.org/content/qt54g7j6zh/qt54g7j6zh
31.  Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press. https://doi.org/10.11517/jjsai.2.1_127
32.  Musolff, A. (2016). Metaphor, nation and the public sphere. Equinox Publishing