مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

نقد و بررسی مراحل رشد کودک در نظریه رشد روانی اجتماعی اریکسون از منظر آموزه‌های قرآنی و روایی؛ پژوهشی میان رشته‌‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای دانشگاه ایلام
2 استادیار دانشگاه ایلام
3 استاد دانشگاه ایلام
چکیده
نظریه رشد روانی-اجتماعی اریکسون تحول شخصیت انسان را در هشت مرحله توصیف می‌کند. این پژوهش در یک مطالعه‌ی میان رشته‌ای مربوط به منابع روانشناسی و آموزه‌های اسلامی، چهار مرحله‌ی نخست (تولد تا ۱۱ سالگی) از مراحل رشد کودک در نظریه روانی -اجتماعی اریکسون را با آموزه‌های قرآنی و روایی مقایسه می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که هرچند در سطح کاربردی شباهت‌هایی بین این دو وجود دارد (مانند اهمیت اعتمادسازی، استقلال تدریجی و نقش محیط)، اما در مبانی انسان‌شناختی تفاوت‌های اساسی دیده می‌شود. از منظر اسلامی، مراحل رشد اریکسون در مواردی مانند نقش مادر در شیردهی، آموزش توالت و اهمیت بازی مورد تأیید است. اما مفاهیمی مانند عقده ادیپ/الکترا یا ذاتی دانستن حسادت جنسیتی با فطرت پاک در اسلام ناسازگارند. همچنین، اسلام با راهکارهایی مانند آداب شیردهی، تکریم کودکان و آموزش تدریجی عبادات، چارچوبی جامع‌تر ارائه می‌دهد. اریکسون رشد را خطی و جهان‌شمول می‌داند، در حالی که آموزه‌های اسلامی با درنظرگرفتن تفاوت‌های فردی و فرهنگی-دینی انعطاف بیشتری نشان می‌دهند. مثلاً در اسلام تشویق به کارایی بدون القای حقارت، یا پذیرش کنجکاوی کودک بدون تحریک جنسی زودرس توصیه می‌شود. این پژوهش نشان می‌دهد که ادغام یافته‌های روان‌شناسی رشد با مبانی اسلامی می‌تواند به الگوی بومیِ جامع‌تری برای تربیت کودکان بینجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم ترجمه ناصر مکارم شیرازی
1.    ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین،(1405 ق)، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم، دار سید الشهداء للنشر.
2.    ابن اشعث، محمد بن محمد، (بی‌تا)، الجعفریات (الأشعثیات)، تهران، مکتبة النینوى الحدیثة.
3.    ابن بابویه، محمد بن على، (1362)، الخصال، قم، جامعه مدرسین.
4.    ابن بابویه، محمد بن على، (1376)، الأمالی( للصدوق)، تهران، کتابچی.
5.    ابن بابویه، محمد بن على، (1378 ق)، ، عیون أخبار الرضا علیه السلام، تهران، نشر جهان.
6.    ابن بابویه، محمد بن على، (1398 ق)، التوحید، قم، جامعه مدرسین.
7.    ابن بابویه، محمد بن على، (1413 ق)، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
8.    ابن حبان، محمد بن حبان، (1414 ق)، صحیح ابن حبان، بیروت، مؤسسة الرسالة.
9.    ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، (1363 ق)، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین.
10. ابن شهر آشوب مازندرانى، محمد بن على، (1379 ق)، مناقب آل أبی طالب علیهم السلام (لابن شهرآشوب)، قم، علامه.
11. ابن طاووس، على بن موسى، (1375)، کشف المحجة لثمرة المهجة، قم، بوستان کتاب.
12. ابن فهد حلی، جمال الدین، (1407 ق)، عدة الداعی و نجاح الساعی‌، بیروت، دار الکتاب العربی.
13. احمدى میانجى، على، (1426 ق)، مکاتیب الأئمة علیهم السلام، قم، دارالحدیث.
14. اریکسون، اریک. اچ، (1399)، مقدمات روانشناسی اریکسون، ترجمه سهیلا خداوردیان و سعید حسنزاده، تهران، پندار تابان.
15. آقایی، سیدعلی، (1396)، اریک اریکسون (1994-1902 م)، فصلنامه فرهنگی اجتماعی طعم زندگی، سال دوم، شماره ششم، صص 126-119.
16. امام رضا ع، (1402 ق)، طبّ الإمام الرضا علیه السلام (الرسالة الذهبیة)، قم، دارالخیام.
17. آنسلمو، ساندرا، (1379)، رشد در دوره کودکی، پیش از تولد تا هشت سالگی، ترجمه علی آخشینی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
18. اهل سرمدی، نفیسه؛ شانظری، جعفر، (1394)، ابن عربی‌ و اجتماع ‌نقیضین‌در‌عرصة خیال، پژوهشنامه عرفان، سال نهم، شماره هفدهم، صص 85- 67.
19. بحرانى، سید هاشم بن سلیمان، (1411 ق)، حلیة الأبرار فی أحوال محمّد و آله الأطهار علیهم السلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
20. برک، لورا، (2014 م)، روانشناسی رشد، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، ارسباران.
21. بروجردى، آقا حسین، (1386)، جامع أحادیث الشیعة (للبروجردی)، تهران، انتشارات فرهنگ سبز.
22. پاینده، ابو القاسم، (1382)، نهج الفصاحة (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلى الله علیه و آله)، تهران، دنیای دانش.
23. ترمذی، ابوعیسی، (بی‌تا)، الجامع الصحیح( سنن ترمذی)، القاهره، شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی وأولاده.
24. تمیمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، (1410 ق)، غرر الحکم و درر الکلم، قم، دار الکتاب الاسلامی.
25.  حر عاملی، محمدبن حسن، (1409 ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام.‏
26.  حمیدی، محمد بن فتوح، (1423 ق)، الجمع بین الصحیحین «البخاری و مسلم»، بیروت، دار ابن حزم.
27. دانش، فرشته؛ بهنام، بهناز؛ هکماتی، زینب؛ اذانی، زهرا؛ میرشجاع، مینا سادات، (1399)، تاثیر بازی درمانی شناختی بر عزت نفس و اضطراب مبتلا به اختلال یادگیری، نشریه پیشرفت های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، سال سوم، شماره 22، صص 108-99.
28.  راوندى کاشانى، فضل الله بن على، (بی‌تا)، النوادر (للراوندی)، قم، دار الکتاب.
29. سیف، سوسن؛ کدیور، پروین؛ کرمی نوری، رضا؛ لطفآبادی، حسین، (1395)، ، روانشناسی رشد(1)، تهران، پورروشن.
30. سیوطی، جلال الدین، (1423 ق)، الفتح الکبیر فی ضم الزیادة إلى الجامع الصغیر، بیروت: دار الفکر.
31. شریف الرضی، محمد بن حسین، (1406 ق)، خصائص الأئمة علیهم السلام (خصائص أمیر المؤمنین علیه السلام)، مشهد، آستان قدس رضوی.
32. شعبانی، علیرضا، (1400)، تاثیر نابرابریهای اجتماعی و فقر بر رشد روانی اجتماعی افراد با تکیه بر نظریه رشد روانی اجتماعی اریک اریکسون، فصلنامه مطالعات و تحقیقات در علوم رفتاری، سال سوم، شماره 6، صص 197-182.
33. شهید ثانى، زین الدین بن على، (1409 ق)، منیة المرید، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.‏
34. شولتز، دوان. پی؛ شولتز، الن، (2013م)، نظریه­های شخصیت، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، نشر ویرایش.
35. شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، (1380)، جهاد النفس وسائل الشیعة، ترجمه افراسیابى، قم، نهاوندی.
36.  شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، (1414 ق)، هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة علیهم السلام، مشهد، آستانة الرضویة المقدسة، مجمع البحوث الإسلامیة.
37.   طباطبایى، محمدحسین، (1390)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات
38.   طبرانى، سلیمان بن احمد، (2008)، التفسیر الکبیر، تفسیر القرآن العظیم (الطبرانى)، اردن، دار الکتاب الثقافی
39. طبرانی، ابوالقاسم، (1415 ق)، المعجم الکبیر، قاهره، مکتبة ابن تیمیة.
40. طبرسى، حسن بن فضل، (1365)، مکارم الأخلاق، ترجمه میرباقرى، تهران، فراهانی.
41.  طبرسى، حسن بن فضل، (1412 ق)، ، مکارم الأخلاق، قم، الشریف الرضی.
42. طوسى، محمد بن الحسن، (1390 ق)، الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
43. طوسى، محمد بن الحسن، (1407 ق)، تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان), تهران، دارالکتب الاسلامیه.
44. العروسى الحویزى، عبد على بن جمعة، (1415 ق)، تفسیر نور الثقلین، قم، اسماعیلیان.
45. عیاشى، محمد بن مسعود، (1380 ق)، التفسیر ( تفسیر العیاشی)، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامی.
46. غفاری، سعیده؛ حمزهلو مقدم، مریم، (1390)، طب سنتی و اهمیت تغذیه نوزاد با شیر مادر، مجله طب سنتی اسلام و ایران، سال دوم، شماره دوم، ص 121-121.
47.   فخر رازى، محمد بن عمر، (1420)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
48.    فراء، یحیى بن زیاد، (1980)، معانى القرآن (فراء)، قاهره،  الهیئة المصریة العامة للکتاب.
49. فیست، جس؛ جی. فیست، گریگوری؛ آنرابرتس، تامی؛ (1398)، نظریه­های شخصیت، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، نشر روان، ویراست هشتم.
50.  فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، (1406 ق)، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیر المومنین علی علیه السلام.
51. قره داغی، علی، مبینی کشه، فریبا، (1399)، مقایسه خودپنداره، نقش جنسیتی و بلوغ عاطفی در فرزندان با و بدون تجربه طلاق والدین، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، سال یازدهم، شماره 42، صص 260-231
52. قضاعی، ابوعبدالله، (1407 ق)، مسند الشهاب القضاعی، بیروت، مؤسسة الرسالة.
53. قضاعی، محمد بن سلامة، (1361)، شرح فارسى شهاب الأخبار(کلمات قصار پیامبر خاتم ص)، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
54. قمى، عباس، (1414 ق)، سفینة البحار، قم، اسوه.
55. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، (1368)، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب‏، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. سازمان چاپ و انتشارات‏.
56. کلینى، محمد بن یعقوب، (1407 ق)، الکافی (ط - الإسلامیة)، تهران، انتشارات دار الکتب الاسلامیه.
57.  کلینى، محمد بن یعقوب، (1429 ق)، کافی (ط - دار الحدیث)، قم، دار الحدیث.
58. کدیور، پروین، (1396)، روانشناسی تربیتی، قم، گلها، چاپ هفدهم.
59. کرین، ویلیام، (1400)، نظریه­های رشد، ترجمه غلامرضا خوینژاد و علیرضا رجایی، تهران، انتشارات رشد، چاپ نهم، ویراست ششم.
60. کیانپور قهفرخی، فاطمه؛ حقیقی، جمال؛ شکرکن، حسین؛ نجاریان، بهمن، (1381)، رابطه‌ی هفت مرحله‌ی اول نظریه‌ی رشد روانی اجتماعی اریکسون با مرحله هشتم آن کمال در برابر نومیدی- در سالمندان استان خوزستان، مجله علوم تربیتی و روانشناسی، دوره سوم، سال نهم، ش1 و 2، صص 52-17.
61. لیثى واسطى، على بن محمد، (1376)، عیون الحکم و المواعظ (للیثی)، قم، دارالحدیث.
62. مالک بن انس، (1406 ق)، المؤطا، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
63. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، (1406 ق)، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، قم، کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
64. مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، (بی‌تا)، بنادر البحار (ترجمه و شرح خلاصه کتاب العقل و العلم و الجهل ج 1 و2 بحار الأنوار)، تهران، انتشارات فقیه‏.
65. مجلسى، محمدتقى بن مقصودعلى، (1414 ق)، لوامع صاحبقرانى مشهور به شرح فقیه، قم، مؤسسه اسماعیلیان.
66. مجلسی، محمدباقر بن محمد تقى، (1403 ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
67. محرمی، رامین؛ حاجلو، نادر؛ شجاعی، ماسوله، مهری؛ (1390)، تحلیل روانشناختی شخصیت­های داستانیِ هوشنگ مرادی براساس نظریۀ اریکسون ادبپژوهی، شماره 15، صص 140-121
68. مفضل بن عمر، (1379)، توحید مفضل، ترجمه، محمدباقر مجلسی، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
69. مکارم شیرازى، ناصر، (1371)، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
70. مکارم شیرازی، ناصر، (1427 ق)، استفتاءات جدید، قم، مدرسه الامام على بن ابى طالب( ع).
71. مکارم شیرازی، ناصر، (1429 ق)، رسالة توضیح المسائل، قم، مدرسة الامام على بن ابى طالب
72.  انواری، فاطمه، (1396)، نقد و بررسی مراحل رشد فرد در دیدگاه اریکسون از منظر آموزه­های دینی، دکتر علی محمدی آشنانی، دانشگاه علوم قرآنی تهران.
73. نورى، حسین بن محمد تقى، (1408 ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام.
74. هاشمى خویى، میرزا حبیب الله، (1400 ق)، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئى)، تهران، مکتبه الاسلامیه.
75. واحدی، مهدی؛ قلتاش، عباس، چرخ آبی، پریسا، (1398)، تاثیر آموزش مفاهیم علوم به شیوه قصه گویی بر مهارت های اجتماعی و هوش کلامی نوآموزان دوزبانه دوره پیش دبستانی، نشریه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، سال دهم، شماره 38، صص 110-81.
76. یعقوبی، احمد بن اسحاق، (بی‌تا)، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر.
77. Sneed, J. R., Whitbourne, S. K., & Culang, M. E. (2006). Trust, identity, and ego integrity: Modeling the psychosocial stages in adulthood. *Journal of Adult Development, 13*(3-4), 148–157. https://doi.org/10.1007/s10804-007-9026-3
78. Erikson, Erik H., Childhood and Society, New York: W. W. Norton & Company, )1950(
79.   McLeod, S. A. (2018). Erik Erikson's stages of psychosocial development. Simply Psychology. https://www.simplypsychology.org/Erik-Erikson.html
80. Smarius LJ, Strieder TG, Loomans EM, Doreleijers TA, Vrijkotte TG, Gemke RJ, van Eijsden M. (2017), Excessive infant crying doubles the risk of mood and behavioral problems at age 5: evidence for mediation by maternal characteristics. Eur Child Adolesc Psychiatry; 26(3): 293-302.