مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

واکاوی معناشناختی گزاره‌های قرآنی «الجحیم» و «الآلهه» در داستان حضرت ابراهیم (ع) بر اساس نظریه ایزوتسو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم، به‌عنوان الگویی بنیادین از احتجاج توحیدی در برابر شرک، جایگاهی محوری دارد. در این روایت، مفاهیم «الجحیم» و «الآلهه» علاوه بر بار معنایی ویژه‌ای که دارند، در ساختار گفتمانی قرآن، تقابل‌های اساسی میان توحید و شرک را نمایندگی می‌کنند. این پژوهش با کاربست رهیافت معناشناسی ساختاری توشیهیکو ایزوتسو، در پی واکاوی این دو مفهوم در بستر مناظرات حضرت ابراهیم (ع) و کشف لایه‌های پنهان معنایی در کاربردهای قرآنی آن‌هاست. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل درون‌متنی و استخراج شبکه‌های معنایی واژگان کلیدی است. یافته‌ها حاکی از آن است که «الجحیم» در این سیاق، تنها نماد عذاب اخروی نیست، بلکه کارکردی احتجاجی در ابطال الوهیت‌های نامشروع دارد. همچنین «الآلهه» در نظام معنایی قرآن، در تقابلی مستقیم با «الله» قرارگرفته و در پرتو استدلال سلبی ابراهیم (ع)، به‌مثابه نماد شرک و انحراف از حق نمایانده می‌شود. این پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل معناشناختی این مفاهیم، درکی ژرف‌تر از ساختار توحیدی قرآن و منطق احتجاجی آن پدید می‌آورد و با تأکید بر پیوند معناشناسی و گفتمان قرآنی، عرصه‌ای برای مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه زبان‌شناسی قرآنی و فلسفه دین می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1-  قرآن کریم
2-     ابن منظور، محمد بن مکرم، (1375)، لسان العرب، بیروت، لبنان، دارصادر، داربیروت.
3-     ابن‌عربی، محی‌الدین محمد، (۱۴۰۵ق / ۱۹۸۵م)، الفتوحات المکیة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
4-     ایزوتسو، توشیهیکو، (1361)، ساختار معنایی مفاهیم اخلاقیدینی در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، شرکت سهامی انتشار.
5-     ایزوتسو، توشیهیکو، (1396)، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ یازدهم.
6-     جوادی آملی، عبدالله، (1390)، تفسیر موضوعی قرآن (فطرت در قرآن)، ویراسته محمدرضا مصطفی‌پور، قم، اسراء.
7-     جوهری، اسماعیل بن حماد، (1404)، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، بیروت، لبنان، دارالعلم للملایین.
8-     راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، (1392)، مفردات الفاظ القرآن فی غریب القرآن، بیروت، لبنان، دارالکاتب العربیه.
9-     صالحی منش، محمد، (1386)، طلوع جاودان، پژوهشی درباره زندگی حضرت ابراهیم علیه‌السلام، قم، بوستان کتاب.
10-  طباطبایی، سید محمد حسین، (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
11-  عابدینی، محمد رضا، (1399)، سیره تربیتی پیامبران؛ حضرت ابراهیم (ع)، تهران، نشر معارف.
12-  عمادزاده، حسین، (1401)، زندگی پیامبران (حضرت ابراهیم (ع))، تهران، انتشارات اسلام.
13-  فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409)، العین، قم - ایران، موسسه دار الهجره.
14-  فیومی، احمدبن محمد، (1372)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم - ایران، دارالهجره.
15-  مطهری، مرتضی، (1367)، آشنایی با قرآن، تهران، صدرا.
16-  مکارم شیرازی، ناصر، (1380)، تفسیر نمونه، ۲۸ ج (تفسیر نمونه)، تهران - ایران، دار الکتب الاسلامیه.
17-  ملاصدرا، صدرالدین محمد، (۱۳۶۶)، تفسیر القرآن الکریم ، قم ، مؤسسه بیدار.
18-  وطنی، طیبه، (1391)، حضرت ابراهیم (ع)، تهران، بی نا.
19-  آقا حسینی، حسین و سمیه زراعتی، (1390)، «جنبه‌های رمزی و زبان اشارت در داستان ابراهیم (ع) در متون عرفانی تا پایان قرن هفتم هجری»، شعر پژوهی، ش 3، 120.
20-  جوادی، محمد و محمد قربان زاده،(1402)، «کاربرد سیاق در مفردات قرآن کریم (بررسی موردی «ضحکت» در داستان حضرت ابراهیم علیه السلام)»، آرایه‌های ادبی قرآن، ش 1، 113136.
21-  روشنفکر، کبری و زینب جرونده و افشین جرونده، (1398)، «بررسی داستان بت‌شکنی و در آتش افکنده شدن حضرت ابراهیم (ع) بر پایه الگوی روایی گریماس»، مطالعات سبک شناسی قران کریم (۱)، ش ۵، ۱۱-۳۱.
22-  عبدی، مالک و یوسف طاهری و نجمه محیایی، (1396)، «بررسی نظام طرح داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم با تکیه‌بر نظریه پیرنگ لاری وای»، زبان و ادبیات عربی، ش 17، دانشگاه فردوسی مشهد، ص 157172، شناسه دیجیتال:10،22067/jall.v8i17.54269.
23-  عزیزی، فاطمه و عبدالرحمن باقرزاده لداری و معصومه صابری، (1399)، «تبیین براهین حضرت ابراهیم علیه السّلام در احتجاجات توحیدی بر مبنای قرآن کریم»، معارف منطقی، ش 7،  83106.
24-  علامت ساز، بتول و همکاران، (1403)، «بازخوانی داستان حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم بر پایه نقش‌مایه‌ها»، فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن، ش 3، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم (دانشکده علوم قرآنی اصفهان)، 94118، شناسه دیجیتال:10،22034/jksl. 436501.1313.
25-  فرزند وحی، جمال و اکرم فریدونی و سهیلا همتی،(1399)، «ملائکه در کتاب و سنت»، بینات، ش ۸۹-۹۰،  ۴۳-۶۰.
26-  لطفی، سید مهدی، (1393)، «بررسی و نقد معناشناسی قرآنی ایزوتسو»، نشریه پژوهش‌های قرآنی دانشگاه اصفهان، 3(2)، 8891.
27-  مساجی، زهرا، (1382)، «گذری بر دوران زندگی و ایام جوانی حضرت ابراهیم علیه السلام»، درس‌هایی از مکتب اسلام، جلد 514، ش 43، 6067.
28-  ملأ ابراهیمی، عزت و محمدصالح کرمی، (1403)، «خوانش گفتمان ساختارشکنانه حضرت ابراهیم (ع) در قرآن کریم»، سراج منیر، دانشگاه علامه طباطبایی، شناسه دیجیتال،10.22054/ajsm.2024.79597.2031.