مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

خوانش سطح دلالی واژه «خلق» در آیات ۶۲ سوره زمر و ۱۲۵ سوره صافات با تأکید بر رفع تعارض‌نمایی «خالق کل شیء» و «أحسن الخالقین»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه گیلان، رشت،ایران
2 دانشگاه گیلان،رشت،ایران
10.22034/isqt.2026.15042.1034
چکیده
این پژوهش به بررسی تعارض‌نمایی دلالی - سیاقی میان دو تعبیر قرآنی «اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ» و «أَحْسَنَ الْخَالِقِینَ» می‌پردازد. منشأ این تعارض نما آن است که شمول خالقیت الهی در آیه زمر/۶۲ با اطلاق عنوان «خالقین» در آیه صافات/۱۲۵ ناسازگار پنداشته شده است. پژوهش حاضر با روش تحلیلی - انتقادی و باتکیه‌بر تحلیل سیاقی، معناشناختی و تفسیری، کاربرد واژه «خلق» را در دو آیه بررسی می‌کند. بدین منظور، نخست تقریر شبهه و پیش‌فرض اصلی آن، یعنی هم‌معنا دانستن «خلق» در دو آیه، تبیین می‌شود؛ و سپس دلالت این واژه در شبکه واژگانی قرآن، سیاق آیات، نوع گفتار و نسبت آن با فاعلیت الهی و غیرالهی تحلیل می‌گردد. یافته پژوهش نشان می‌دهد که «خلق» در آیه 62 زمرناظر به خالقیت مستقل، فراگیر و قوام‌بخش خداوند است؛ اما تعبیر «أحسن الخالقین» در 125 صافات در سیاق احتجاج الیاس نبی با بعل‌پرستان قرار دارد و دلالتی بر پذیرش خالقان مستقل در عرض خداوند ندارد؛ بنابراین، تعارض ادعاشده از متن آیات برنمی‌آید، بلکه از یکسان‌انگاری دو سطح متفاوت دلالی آیات پدیدآمده است. نتیجه آنکه شمول خالقیت الهی با اطلاق غیرمستقل «خلق» بر فاعلان تبعی ناسازگار نیست و دو آیه در یک سطح معنایی و یک‌جهت دلالی قرار ندارند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
1.قرآن کریم.
2.آلوسی،م مود بن عبداهلل (مؤلف). (141۵). روح المعانی تی تفسیرال رآن العظیمو السبع المثانی. بیرو: دار
الکتب العلمیة.
3.ابراهیمیدینانی،غالم سین( .13۸0). قواعد کلیتلسفیدر تلسفه اسالمی. تهران: پژوهشگاه علومانسانیو
ترهنگى م العا.
4.ابن بابویه،م مد بن علی(مؤلف). (141۶). التوحید (للصدو ). (هاشم حسینیالهرانی،). قم: جماعة مص
المدرسین تی ال وزة العلمیةب م. مؤسسة النشر اإلسالمی.
5.ابنجوزی،عبدالرحمن بن علی(مؤلف). (1404). نزهة األعین النوارر تی علم الوجوه و النظائر. (م مد
عبدالکریمکارم راضی،ق). ب میرو: مؤسسة الرسالة.
6.ابنسیده،علیبن اسماعیل(مؤلف). (1421). الم کم و المیطاألعظم. (عبدال میدهنداوی،ق). م
بیرو: دار الکتب العلمیة.
7.ابنسینا،حسینبن عبداهلل (مؤلف). (141۸). اإللهیامن کتاب الشفاء. (حسن حسن زاده آملی،ق). قم: م
اسالم دتتر تبلیغایحوزه علمیه قم. مرکز انتشارا.
8.ابنسینا،حسینبن عبداهلل(1423و التنب ). اإلشارایها. (م تبیزارعی،ق). قم: ب موستان کتاب قم (مرکز
النشر التابع لمکتب اإلعالم اإلسالمی).
9.ابنعاشور، م مدالاهر (مؤلف). (1420). الت ریرو التنویرمن التفسیر(إبن عاشور). بیرو: مؤسسة التاریخ
العربی.
10.ابنمنظور، م مد بن مکرم (مؤلف). (بیتا). لسان العرب. بیرو: دارالفکر لل باعة و النشر و التوزیع.
11.ابوحیان،م مد بنیوسف(مؤلف). (1420). الب ر المیطتی التفسیر. (صدقیم مد جمیل،.) مص
بیرو: دار الفکر.
خوانش سطح داللی واژه «خلق» در آیات۶۲سوره زمر و۱۲۵سوره صافات 70
12.اشعری،علیبن اسماعیل(مؤلف). (بیتا). اللمع تی الرد علیأهل الزیغ.) و البدع. (حموده غرابه، مص
المکتبة األزهریة للتراث.
13.بابایی،علی اکبر(13۹۵)،قواعد تفسیر قرآن،پژوهشگاه حوزه و دانشگاه-سمت،چ دوم
14.خوانساری،م مد. (137۶من ). ترهنگ اص الحای. تهران: پژوهشگاه علومانسانیترهنگ و م العای.
15.دهدار، ترید،(1403ت): گلواژههایایمان،قم، نشر اعالم التی،چاپ اول.
16.راغباصفهانی،حسینبن م مد (مؤلف). (1412ألفاظ ال رآن. (صفوان عدنان داوود ). مفردای،
). ب مصیرو: دار الشامیة.
17.ربانیگل ایگانی،علی( .13۸۵). درآمدیبر شیعهشناسی. قم: مرکز جهانیعلوم اسالمی.
18.زرکشی،م مد بن بهادر (مؤلف). (1410). البرهان تی علوم ال رآن. بیرو: دار المعرتة.
19.سب انیتبریزی،جعفر (مؤلف). (1413). اإللهیاعلیهدیالکتاب و السنة و الع ل. (حسن مکیعاملی،
عل م رر). قم: مؤسسة اإلمام الصادیهالسالم.
20.سب انیتبریزی،جعفر.(142۶). التوحیدو الشرک تی ال رآن الکریمعل . قم: مؤسسة اإلمام الصادیهالسالم.
21.صدرالدینشیرازی،م مد بن ابراهیم(مؤلف). (13۶۸). ال کمة المتعالیةتی األسفار الع لیةاألربعة. مکتبة
المص فوی.
22.الباالبایی،م مد حسین( .13۸۸). رسائل توحیدی(توحیدذاتی،اسماء حسنی،اتعال الهی،وسائط تیض
میانخدا و عالم مادی). (علیشیروانی،مترجم، هادیخسرو شاهی،، عل مصیشیروانی،ق). قم: بوستان م
اسالم دتتر تبلیغا کتاب قم (انتشارایحوزه علمیه قم).
23.الباالبایی،م مد حسین.(13۹3). المیزانتی تفسیرال رآن. بیرو: مؤسسة األعلمی للم بوعا.
24.الباالبایی،م مد حسین.(141۶). نهایةال کمة. قم: جماعة المدرسین تی ال وزة العلمیةب م. مؤسسة النشر
اإلسالمی.
25.عالمهحلی،حسن بنیوسف(مؤلف). (1413). کشف المراد تی شرح تجریداإلعت اد. (حسن حسن زاده
آملی،). قم: جماعة المدرسین تی ال وزة العلم مصیةب م. مؤسسة النشر اإلسالمی.
26.تخر رازی،م مد بن عمر (مؤلف). (1420). التفسیرالکبیرالغ (مفاتییب). بیرو: دار إحیاء التراث العربی.
27.قاضیعبدالجبار، بن احمد (مؤلف). (1422). شرح األصول الخمسة. (احمد بن حسینابیهاشم و سمیر
مص فیرباب، مصین). بیرو: دار إحیاء التراث العربی.
28.قربانپور، حمید،جدی،حسین( ،1402). ت لیلانت ادیکتاب «نگاه شبهاین ادانه به مبانینظری» نبو
پیرامونزبان قرآن. آموزههایقرآنی،20(3۸،)1۸1-20۸. doi: 10.30513/qd.2023.5379.2202
29.قربانپور، حمید،جدی،حسین.(1404). ت لیلانت ادیپیشترضهایقرآن شبهایکتاب «نگاهین ادانه
به مبانینظری»، پژوهش نبوهاینوینعلوم در م العاانسانیاسالمی،4(7،)12۹-143.doi:
10.22034/api.2025.2049279.1123.
30.قرالبی،م مد بن احمد (مؤلف). (13۶4). الجامع ألحکام ال رآن. تهران: ناصر خسرو.
31.کلینی،م مد بنیع وب(مؤلف). (13۶3). الکاتی. (علیاکبرغفاری،). تهران: دارالکتب اإلسالم مصیة.
32.ماتریدی،م مد بن م مد (مؤلف). (1427). التوحید(ماتریدی). بیرو: دار الکتب العلمیة.
33.مصباحیزدی،م مدتی( .13۶۶اسالم ). آموزت تلسفه. تهران: سازمان تبلیغای. معاونت ترهنگی.
34.مظفر،م مدرضا (مؤلف). (13۶۶). المن ق (مظفر). قم: اسماعیلیان.
35.نصیرالدینالوسی،م مد بن م مد. (13۶7). اساس االقتباس. (م مدتیمدرس رضوی،). تهران: مص
و چاپ. دانشگاه تهران. مؤسسه انتشارا
36.نیکویی،حجتاهلل، (13۹4ت): نگاهین ادانه به مبانینظری، نسخه الکترون نبویک(نسخه اول).
37. Abdul-Raof, Hussein. (2019). Text Linguistics of Qur’anic Discourse. Abingdon, Oxon;
New York: Routledge.
38. Georg Gadamer, Hans. (2004). Truth and Method. (Donald G. Marshall & Joel
Weinsheimer, Trans.). London and New York: Continuum.
39. Lyons, John. (1977). Semantics (Volume 1). Cambridge: Cambridge University Press