مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

‌گونه‌شنا‌سی صبر در قرآن کریم؛ از بردباری انفعالی تا پایداری هوشمندانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه معارف اسلامی، واحد شهرکرد، دانشگاه آزاد اسلامی، شهرکرد، ایران.
10.22034/isqt.2026.15022.1030
چکیده
صبر در منظومه معرفتی قرآن کریم، فراتر از یک فضیلت اخلاقی فردی، راهبردی مهم و اساسی برای صیانت از کرامت انسانی و ارتقای تاب‌آوری در مواجهه با چالش‌های وجودی است. این مفهوم، هسته مرکزی پایداری در مسیر حق و مدیریت بحران‌های ساحتِ فردی و اجتماعی محسوب می‌شود. پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که قرآن کریم بر اساس چه شاخصه‌هایی به گونه‌شناسی صبر پرداخته و چگونه از رهگذر این تقسیم‌بندی، معنای صبر را از یک «تحمل انفعالی» به «پایداری هوشمندانه» تغییر می‌دهد؟ این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و آموزه‌های قرآنی به موضوع می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گونه‌شناسی صبر در قرآن دارای سه لایه مهم وکلیدی است که از بردباریِ درونی به سمت پایداری هوشمندانه حرکت می‌کند: نخست؛ لایه «موقعیت عمل» (صبر بر طاعت، معصیت و مصیبت)؛ دوم؛ لایه «ماهیت و کیفیت» (صبر جمیل و اصطبار)؛ ودر آخرلایه «هدف و غایت» (صبر برای وجه‌الله و رستگاری). در این الگو، صابر با پیوند میان صبر و بصیرت، صبری فعالانه را برای تدبیر حکیمانه امور و تغییر وضعیت موجود به مطلوب به کار می‌بندد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
1)      قرآن کریم
2)      ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۳۷۴ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
3)      ابن‌عاشور، محمد الطاهر (۱۹۸۴م). التحریر و التنویر. تونس: الدار التونسیه للنشر.
4)      ابوحیان، محمد بن یوسف (۱۴۲۰ق). البحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دار الفکر.
5)      پسندیده، عباس (۱۳۸۸). رضایتمندی از زندگی. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث.
6)      علبی، احمد بن محمد (۱۴۲۲ق). الکشف و البیان عن تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
7)      جوهری، اسماعیل بن حماد (۱۴۰۴ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیه. بیروت: دار العلم للملایین.
8)      حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد (۱۳۶۳). تفسیر اثنا عشری. تهران: انتشارات میقات.
9)      حقی، اسماعیل بن مصطفی (۱۴۰۵ق). تفسیر روح‌البیان. بیروت: دار الفکر.
10)  راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۹۹۲م). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم.
11)  رضایی اصفهانی، محمدعلی (۱۳۸۷). تفسیر قرآن مهر. قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
12)  زبیدی، محمد مرتضی (۱۹۹۴م). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
13)  زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
14)  سلطان علی‌شاه، سلطان محمد (۱۳۴۴). تفسیر بیان السعاده فی مقامات العباده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
15)  طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۶۳). ترجمه تفسیر المیزان. تهران: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
16)  طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
17)  طریحی، فخرالدین بن محمد (۱۳۷۵). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
18)  طوسی (خواجه نصیر)، نصیرالدین محمد (۱۴۱۳ق). اوصاف الاشراف. تهران: سازمان چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
19)  طوسی (شیخ)، محمد بن حسن (۱۴۰۹ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
20)  طیب، سید عبدالحسین (۱۳۷۸). تفسیر اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات اسلام.
21)  فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰ق). تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
22)  فیض کاشانی، ملامحسن (۱۴۱۷ق). منهج الصادقین، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
23)  قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا (۱۴۰۷ق). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
24)  فیض‌کاشانی، ملافتح‌الله (۱۳۳۶). تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
25)  مصطفوی، حسن (۱۳۸۵). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
26)  مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۱ق). تفسیر الکاشف. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
27)  مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
28)  نراقی، محمدمهدی (۱۴۲۰ق). جامع السعادات. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.