2
هیئت علمی دانشکده الهیات دانشگاه شیراز، بخش علوم قرآن و فقه
10.22034/isqt.2026.15090.1040
چکیده
پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی به تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر قرآن در سدههای دوم و سوم هجری، متأثر از گفتمانهای کلامی، میپردازد. در سده نخست، اجتهاد فرآیندی شخصی و غیرنهادی مبتنی بر فهم مستقیم نص و سنت بود. در سدههای دوم و سوم، مکاتب کلامی معتزله (عقلگرایی افراطی)، اهل حدیث (نصگرایی)، امامیه (اماممحوری) و متصوفه (باطنگرایی) بهترتیب موجب دگرگونی بنیادین در چهارچوبهای معرفتشناختی، روششناسی و غایت تفسیر شدند. این تحولات در چهار محور اصلی رخ داد: تغییر غایت اجتهاد از کشف مراد الهی به تأیید اصول مکتبی، تحول در منابع معرفتشناختی با استقلال عقل در کنار نقل، دگرگونی روششناختی با شکلگیری قواعد تأویلی و ظاهرگرایی و انتقال مرجعیت تفسیری از افراد به مکاتب. پیامد این دگرگونیها از یکسو غنای روششناختی و نهادینهشدن تفسیر و از سوی دیگر انحراف اجتهاد از مسیر اصلی و تبدیل آن به ابزاری برای تحکیم پیشفرضهای کلامی بود. بدینترتیب این دوره میراثی پیچیده از تقابل عقل و نقل به جای نهاد که هم دستاوردهای روششناختی ارزشمند و هم آفتهایی چون تفسیر بهرأی و تحمیل پیشداوریهای مکتبی بر نص قرآن را دربردارد.
منابع 1.قرآن کریم 2.نهج البالغه 3.آتش، سلیمان، (۱3۸۱ش)، مکتب تفسیر اشاری، ترجمه توفیق سبحانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی. 4.اإلسکافی، ابوجعفر، (بیتا)، المعیار والموازنه فی فضائل االمام امیرالمؤمنین علی بن ابی الطالب، بینا: بیجا. 5.ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة اهلل، (۱404ق)، شرح نهج البالغة البن أبی الحدید، قم: انتشارات مکتبة آیة اهلل المرعشی النجفی. 6.ابن بابویه، محمد بن على، (۱395ق)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران: انتشارات اسالمیه. 7.ابن حبّان، محمد،(۱400ق)،صحیح ابن حبان،بیروت: مؤسسة الرسالة. 8.ابن حنبل، احمد بن محمد،(۱42۱ق)،مسند االمام احمد بن حنبل،بیروت: مؤسسة الرسالة. 9.ابن شاذان، فضل بن شاذان، (۱402ق)، اإلیضاح، بیروت-لبنان: مؤسسة األعلمی للمطبوعات. 10.ابن طاووس، على بن موسى، (۱420ق)، طرفمناألنباءوالمناقب، مشهد: انتشارات تاسوعا. 11.ابن عبد البر، یوسف بن عبداهلل،(۱400ق)،التمهید لما فی الموطأ من المعانی و األسانید،مراکش: وزارۀ األوقاف و الشؤون اإلسالمیة. 12.ابن فارس، احمد،(۱404ق)،معجم مقاییس اللغة،قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسالمی. 13.ابن ماجه، محمد بن یزید القزوینی،(۱400ق)،سنن ابن ماجه،بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 14.ابن منظور، محمد بن مکرم،(۱4۱4ق)،لسان العرب،بیروت: دار صادر. 15.اسعدی، محمد. (۱39۷ش). آسیب شناسی جریانهای تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. 16.اشعری قمی، سعدبن عبداهلل ابی خلف، (۱3۶0ش)، المقاالت و الفرق، بیجا: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی. 17.ایجی، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد،(بیتا)،المواقف فی علم الکالم،بیروت: دار الکتب العلمیة. تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کالمی سدههای دوم و سوم هجری ۱30 18.بخاری، محمد بن اسماعیل، (۱4۱0ق)، صحیح بخاری، قاهره-مصر: جمهوریة مصر العربیة. 19.بدوی، عبدالرحمن، (۱3۷4ش)، تاریخ اندیشههای کالمی در اسالم، ترجمه حسین صابری، مشهد: مؤسسه چاپ و انتشار آستان قدس رضوی. 20.برجنکار، رضا، (۱3۷۸ش)، آشنایی با فرق و مذاهب اسالمی، قم: مؤسسه فرهنگی طه. 21.بغدادی،عبد القاهر بن طاهر بن محمد بن عبداهلل،(۱9۷۷م)،الفرق بینالفرق و بیانالفرقه الناحیه،بیروت: انتشارات دار اآلفاق الجدیده. 22.بیهقی، احمد بن حسین،(۱405ق)،األسماء و الصفات،بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 23.تُستری، أبو محمد سهل بن عبد اهلل بن یونس بن رفیع، (۱423ق)، تفسیر التستری، بیروت: انتشارات دارالکتب العلمیة. 24.تستری، محمدتقی، (۱4۱9ق)، قاموس الرجال، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسالمی. 25.تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر،(بیتا)،شرح المقاصد فی علم الکالم،قم: منشورات الشریف الرضی. 26.جاللیان، حبیب اهلل، (۱3۷2ش)، تاریخ تفسیر قرآن کریم، بیجا: انتشارات اسوه. 27.حلی، حسن بن یوسف،(۱409ق)،تهذیب الوصول،قم: مؤسسة النشر اإلسالمی. 28.خویی، حبیب اهلل بن محمد، (۱400ق)، مناهج البراعه، تهران: انتشارات مکتبة االسالمیة. 29.دارمی، عثمان بن سعید،(۱4۱2ق)،الرد على الجهمیة،بیروت: دار الکتب العلمیة. 30.ذهبی، محمد بن احمد، (۱4۱4ق)، سیر أعالم النبالء، بیروت-لبنان: مؤسسة الرسالة. 31.رجبی، حسین. (۱3۸4ش). چگونگی شکل گیری مذهب اسالمی. قم: انتشارات گلستان معرفت. 32.ربانیگلپایگانی، علی، (۱3۸۱ش)، فرق و مذاهب کالمی، قم: انتشارات توحید. 33.رستمی، علیرضا، (۱3۸۸ش)، تأثیر جریان های سیاسی بر تفسیر و مفسران، قم: انشارات مؤسسه بوستان کتاب. 34.زرگرینژاد، غالمحسین، (۱39۱ش)، تاریخ تحلیلی اسالم از بعثت تا غیبت، تهران: انتشارات سمت. 35.سبحانی، جعفر، (۱3۷۸ش)، فرهنگ عقاید و مذاهب اسالمی، قم: انتشارات اخالق. 36.سبحانی،جعفر،(بیتا)، بحوث فی الملل و النّحل، بیجا: مؤسسه النشر االسالمی. 37.سید مرتضی، على بن حسین، (بیتا)، أمالی المرتضی، بیجا: انتشارات دار الفکر العربی. 38.سید مرتضی،علی بن حسین،(بیتا)، تنزیه األنبیاء، قم: انتشارات الشریف الرضی. 39.سیوطى، عبدالرحمن بن ابىبکر، (۱404ق)، الدر المنثور فى التفسیر بالماثور، قم:انتشارات کتابخانه عمومى حضرت آیت اهلل العظمى مرعشى نجفى( ره). 40.سیوطی،عبدالرحمن بن ابی بکر ،(۱42۱ق)،اإلتقان فی علوم القرآن، بیروت: انتشاراتدار الکتاب. 41.شاکر، محمد کاظم،(۱3۸2ش)،مبانیو روشهایتفسیری،قم: انشارات مرکز جهان علوم اسالمی. 42.شهرستانی، محمد بن عبد الکریم، (۱3۶4ش)، الملل و النحل، قم: انتشارات الشریف الرضی. 43.صفری فروشانی، نعمت اهلل، (۱3۸۸ش)، غالیان: کاوشی در جریانها و بر آیندها تا پایان سده سوم، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی. ۱3۱ دوفصلنامه مطالعاتبینرشتهایقرآنوالهیات دورهسوم/جلد۱تا۱2/شماره2/پیاپی5/پاییز و زمستان۱405 44.طبرسى، فضل بن حسن، (۱3۷2ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو. 45.طبری، أبوجعفرمحمدبنجریر، (۱4۱2ق)، جامع البیان فى تفسیر القرآن ( تفسیر الطبرى)، بیروت: انتشارات دار المعرفة. 46.طوسى، محمد بن حسن، (بیتا)، التبیان فی تفسیر القرآن، لبنان-بیروت: انتشارات: دار إحیاء التراث العربی. 47.طوسی،محمد بن حسن،(۱420ق)،اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)،قم: مؤسسه آل البیت. 48.عمید زنجانی، عباسعلی، (۱3۸5ش)، روش شناسی تفسیر قرآن مبانی وروشهای تفسیر قرآن، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسالمی. 49.غریری، سامی، (۱424ق)، الجذور التاریخیه و النفسیه للغلو و الغاله، قم: انتشارات دلیل ما. 50.فخر رازى، محمد بن عمر، (۱420ق)، التفسیر الکبیر ( مفاتیح الغیب)، لبنان-بیروت: انتشارات دار إحیاء التراث العربی. 51.فضایی،یوسف،(بیتا)،سیرتکاملیتاریخقرآن و تفسیر،تهران: انتشارات مولفین. 52.قاضی عبدالجبار بن احمد، (۱4۱۶ق)، شرح االصول الخمسه، قاهره: انتشارات مکتبه وهبه. 53.قاضی عبدالجبار بن احمد ،(بیتا)،المغنی فی أبواب التوحید و العدل،قاهره: الدار المصریة. 54.قرطبى، محمد بن احمد، (۱3۶4ش)، الجامع ألحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو. 55.کمالی دزفولی، علی، (بیتا)، تاریخ تفسیر، تهران: انتشارات کتابخانه صدر. 56.مبرد، محمد بن یزید أبو العباس، (۱4۱۷ق)، الکامل فی اللغة واألدب، القاهره: انتشارات دار الفکر العربی. 57.مسلم بن حجاج نیشابوری،(۱42۱ق)،صحیح مسلم،بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 58.مشکور، محمدجواد، (۱3۸4ش)، فرهنگ فرق اسالمی، مشهد: بنیاد پژهشهای اسالمی. 59.مطهری، مرتضی،(۱3۷۸ش)،مجموعه آثار استاد شهید مطهری،تهران: صدرا. 60.معارف، مجید، (۱394ش)، تاریخ عمومی حدیث با رویکرد تحلیلی، تهران: انتشارات کویر. 61.معرفت، محمد هادی،(۱3۸۷ش)،التفسیر و المفسرون،مشهد: دانشگاه علوم اسالمی رضوی. 62.معروف الحسنی،هاشم،(۱3۷9ش)،شیعهدر برابر معتزله و اشاعره،ترجمه محمد صادق عارف، مشهد: بنیاد پژوهشهایاسالمی. 63.مفید،محمد بن محمد،(۱4۱3ق)،الفصول المختارۀ من العیونو المحاسن،قم: انتشارات المؤتمر العالمی أللفیة الشیخ المفید. 64.مفید،محمد بن محمد ،(۱4۱3)،االختصاص،قم: کنگره شیخ مفید. 65.مکارم شیرازی،ناصر،(۱425ق)،آیات الوالیة فی القرآن،قم: مدرسه االمام على بن ابى طالب(ع). 66.واحد تدوین کتب درسی، (۱3۸۶ش)، شناخت مذاهب اسالمی، قم: سازمان حوزهها و مدارس علمیه خارج از کشور
فیروزسنگری, امینه, و آجیلیان مافوق, محمد مهدی. (1405). تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کلامی سدههای دوم و سوم هجری. مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, 3(2), 109-131. https://doi.org/10.22034/isqt.2026.15090.1040
MLA
فیروزسنگری, امینه, و آجیلیان مافوق, محمد مهدی. "تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کلامی سدههای دوم و سوم هجری", مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, 3, 2, 1405, 109-131. doi: 10.22034/isqt.2026.15090.1040
HARVARD
فیروزسنگری امینه, آجیلیان مافوق محمد مهدی. (1405). 'تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کلامی سدههای دوم و سوم هجری', مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, 3(2), pp. 109-131. doi: 10.22034/isqt.2026.15090.1040
CHICAGO
امینه فیروزسنگری و محمد مهدی آجیلیان مافوق, "تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کلامی سدههای دوم و سوم هجری," مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات, 3 2 (1405): 109-131, doi: 10.22034/isqt.2026.15090.1040
VANCOUVER
فیروزسنگری امینه, آجیلیان مافوق محمد مهدی. تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کلامی سدههای دوم و سوم هجری. مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات. 1405;3(2):109-131. doi: 10.22034/isqt.2026.15090.1040