Interdisciplinary Studies of the Quran and Theology

Interdisciplinary Studies of the Quran and Theology

The conceptual evolution of ijtihad in interpretation under the influence of theological discourses of the second and third centuries AH

Document Type : Original Article

10.22034/isqt.2026.15090.1040
Abstract
The present study uses a descriptive-analytical method to examine
the conceptual evolution of ijtihad in the interpretation of the
Quran in the second and third centuries AH, influenced by
theological discourses. In the first century, ijtihad was a personal
and non-institutional process based on direct understanding of the
text and tradition. In the second and third centuries, the Mu'tazilite
(extreme rationalism), Ahle Hadith (textualism), Imamiyyah
(Imam-centered), and Sufi (esotericism) theological schools,
respectively, caused fundamental changes in the epistemological
frameworks, methodology, and goal of interpretation. These
developments occurred in four main axes: a change in the goal of
ijtihad from discovering the divine intention to confirming
scholastic principles, a change in epistemological sources with the
independence of reason alongside narration, a methodological
change with the formation of interpretive rules and externalism,
and the transfer of interpretive authority from individuals to
schools. The consequence of these changes was, on the one hand,
the methodological enrichment and institutionalization of
interpretation, and, on the other hand, the deviation of ijtihad from
the main path and its transformation into a tool for consolidating
theological assumptions. Thus, this period left behind a complex
legacy of the confrontation between reason and tradition, which
included both valuable methodological achievements and such
disasters as interpretation by opinion and the imposition of
scholastic prejudices on the text of the Quran.
Keywords
Subjects

منابع
1.قرآن کریم
2.نهج البالغه
3.آتش، سلیمان، (۱3۸۱ش)، مکتب تفسیر اشاری، ترجمه توفیق سبحانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
4.اإلسکافی، ابوجعفر، (بیتا)، المعیار والموازنه فی فضائل االمام امیرالمؤمنین علی بن ابی الطالب، بینا: بیجا.
5.ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن هبة اهلل، (۱404ق)، شرح نهج البالغة البن أبی الحدید، قم: انتشارات مکتبة آیة
اهلل المرعشی النجفی.
6.ابن بابویه، محمد بن على، (۱395ق)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران: انتشارات اسالمیه.
7.ابن حبّان، محمد،(۱400ق)،صحیح ابن حبان،بیروت: مؤسسة الرسالة.
8.ابن حنبل، احمد بن محمد،(۱42۱ق)،مسند االمام احمد بن حنبل،بیروت: مؤسسة الرسالة.
9.ابن شاذان، فضل بن شاذان، (۱402ق)، اإلیضاح، بیروت-لبنان: مؤسسة األعلمی للمطبوعات.
10.ابن طاووس، على بن موسى، (۱420ق)، طرفمناألنباءوالمناقب، مشهد: انتشارات تاسوعا.
11.ابن عبد البر، یوسف بن عبداهلل،(۱400ق)،التمهید لما فی الموطأ من المعانی و األسانید،مراکش: وزارۀ
األوقاف و الشؤون اإلسالمیة.
12.ابن فارس، احمد،(۱404ق)،معجم مقاییس اللغة،قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسالمی.
13.ابن ماجه، محمد بن یزید القزوینی،(۱400ق)،سنن ابن ماجه،بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
14.ابن منظور، محمد بن مکرم،(۱4۱4ق)،لسان العرب،بیروت: دار صادر.
15.اسعدی، محمد. (۱39۷ش). آسیب شناسی جریانهای تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
16.اشعری قمی، سعدبن عبداهلل ابی خلف، (۱3۶0ش)، المقاالت و الفرق، بیجا: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
17.ایجی، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد،(بیتا)،المواقف فی علم الکالم،بیروت: دار الکتب العلمیة.
تحول مفهومی اجتهاد در تفسیر تحت تأثیر گفتمانهای کالمی سدههای دوم و سوم هجری ۱30
18.بخاری، محمد بن اسماعیل، (۱4۱0ق)، صحیح بخاری، قاهره-مصر: جمهوریة مصر العربیة.
19.بدوی، عبدالرحمن، (۱3۷4ش)، تاریخ اندیشههای کالمی در اسالم، ترجمه حسین صابری، مشهد: مؤسسه
چاپ و انتشار آستان قدس رضوی.
20.برجنکار، رضا، (۱3۷۸ش)، آشنایی با فرق و مذاهب اسالمی، قم: مؤسسه فرهنگی طه.
21.بغدادی،عبد القاهر بن طاهر بن محمد بن عبداهلل،(۱9۷۷م)،الفرق بینالفرق و بیانالفرقه الناحیه،بیروت:
انتشارات دار اآلفاق الجدیده.
22.بیهقی، احمد بن حسین،(۱405ق)،األسماء و الصفات،بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
23.تُستری، أبو محمد سهل بن عبد اهلل بن یونس بن رفیع، (۱423ق)، تفسیر التستری، بیروت: انتشارات دارالکتب
العلمیة.
24.تستری، محمدتقی، (۱4۱9ق)، قاموس الرجال، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسالمی.
25.تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر،(بیتا)،شرح المقاصد فی علم الکالم،قم: منشورات الشریف الرضی.
26.جاللیان، حبیب اهلل، (۱3۷2ش)، تاریخ تفسیر قرآن کریم، بیجا: انتشارات اسوه.
27.حلی، حسن بن یوسف،(۱409ق)،تهذیب الوصول،قم: مؤسسة النشر اإلسالمی.
28.خویی، حبیب اهلل بن محمد، (۱400ق)، مناهج البراعه، تهران: انتشارات مکتبة االسالمیة.
29.دارمی، عثمان بن سعید،(۱4۱2ق)،الرد على الجهمیة،بیروت: دار الکتب العلمیة.
30.ذهبی، محمد بن احمد، (۱4۱4ق)، سیر أعالم النبالء، بیروت-لبنان: مؤسسة الرسالة.
31.رجبی، حسین. (۱3۸4ش). چگونگی شکل گیری مذهب اسالمی. قم: انتشارات گلستان معرفت.
32.ربانیگلپایگانی، علی، (۱3۸۱ش)، فرق و مذاهب کالمی، قم: انتشارات توحید.
33.رستمی، علیرضا، (۱3۸۸ش)، تأثیر جریان های سیاسی بر تفسیر و مفسران، قم: انشارات مؤسسه بوستان کتاب.
34.زرگرینژاد، غالمحسین، (۱39۱ش)، تاریخ تحلیلی اسالم از بعثت تا غیبت، تهران: انتشارات سمت.
35.سبحانی، جعفر، (۱3۷۸ش)، فرهنگ عقاید و مذاهب اسالمی، قم: انتشارات اخالق.
36.سبحانی،جعفر،(بیتا)، بحوث فی الملل و النّحل، بیجا: مؤسسه النشر االسالمی.
37.سید مرتضی، على بن حسین، (بیتا)، أمالی المرتضی، بیجا: انتشارات دار الفکر العربی.
38.سید مرتضی،علی بن حسین،(بیتا)، تنزیه األنبیاء، قم: انتشارات الشریف الرضی.
39.سیوطى، عبدالرحمن بن ابىبکر، (۱404ق)، الدر المنثور فى التفسیر بالماثور، قم:انتشارات کتابخانه عمومى
حضرت آیت اهلل العظمى مرعشى نجفى( ره).
40.سیوطی،عبدالرحمن بن ابی بکر ،(۱42۱ق)،اإلتقان فی علوم القرآن، بیروت: انتشاراتدار الکتاب.
41.شاکر، محمد کاظم،(۱3۸2ش)،مبانیو روشهایتفسیری،قم: انشارات مرکز جهان علوم اسالمی.
42.شهرستانی، محمد بن عبد الکریم، (۱3۶4ش)، الملل و النحل، قم: انتشارات الشریف الرضی.
43.صفری فروشانی، نعمت اهلل، (۱3۸۸ش)، غالیان: کاوشی در جریانها و بر آیندها تا پایان سده سوم، مشهد:
انتشارات آستان قدس رضوی.
۱3۱ دوفصلنامه مطالعاتبینرشتهایقرآنوالهیات دورهسوم/جلد۱تا۱2/شماره2/پیاپی5/پاییز و زمستان۱405
44.طبرسى، فضل بن حسن، (۱3۷2ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
45.طبری، أبوجعفرمحمدبنجریر، (۱4۱2ق)، جامع البیان فى تفسیر القرآن ( تفسیر الطبرى)، بیروت: انتشارات
دار المعرفة.
46.طوسى، محمد بن حسن، (بیتا)، التبیان فی تفسیر القرآن، لبنان-بیروت: انتشارات: دار إحیاء التراث العربی.
47.طوسی،محمد بن حسن،(۱420ق)،اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)،قم: مؤسسه آل البیت.
48.عمید زنجانی، عباسعلی، (۱3۸5ش)، روش شناسی تفسیر قرآن مبانی وروشهای تفسیر قرآن، تهران: وزارت
فرهنگ و ارشاد اسالمی.
49.غریری، سامی، (۱424ق)، الجذور التاریخیه و النفسیه للغلو و الغاله، قم: انتشارات دلیل ما.
50.فخر رازى، محمد بن عمر، (۱420ق)، التفسیر الکبیر ( مفاتیح الغیب)، لبنان-بیروت: انتشارات دار إحیاء التراث
العربی.
51.فضایی،یوسف،(بیتا)،سیرتکاملیتاریخقرآن و تفسیر،تهران: انتشارات مولفین.
52.قاضی عبدالجبار بن احمد، (۱4۱۶ق)، شرح االصول الخمسه، قاهره: انتشارات مکتبه وهبه.
53.قاضی عبدالجبار بن احمد ،(بیتا)،المغنی فی أبواب التوحید و العدل،قاهره: الدار المصریة.
54.قرطبى، محمد بن احمد، (۱3۶4ش)، الجامع ألحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.
55.کمالی دزفولی، علی، (بیتا)، تاریخ تفسیر، تهران: انتشارات کتابخانه صدر.
56.مبرد، محمد بن یزید أبو العباس، (۱4۱۷ق)، الکامل فی اللغة واألدب، القاهره: انتشارات دار الفکر العربی.
57.مسلم بن حجاج نیشابوری،(۱42۱ق)،صحیح مسلم،بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
58.مشکور، محمدجواد، (۱3۸4ش)، فرهنگ فرق اسالمی، مشهد: بنیاد پژهشهای اسالمی.
59.مطهری، مرتضی،(۱3۷۸ش)،مجموعه آثار استاد شهید مطهری،تهران: صدرا.
60.معارف، مجید، (۱394ش)، تاریخ عمومی حدیث با رویکرد تحلیلی، تهران: انتشارات کویر.
61.معرفت، محمد هادی،(۱3۸۷ش)،التفسیر و المفسرون،مشهد: دانشگاه علوم اسالمی رضوی.
62.معروف الحسنی،هاشم،(۱3۷9ش)،شیعهدر برابر معتزله و اشاعره،ترجمه محمد صادق عارف، مشهد: بنیاد
پژوهشهایاسالمی.
63.مفید،محمد بن محمد،(۱4۱3ق)،الفصول المختارۀ من العیونو المحاسن،قم: انتشارات المؤتمر العالمی أللفیة
الشیخ المفید.
64.مفید،محمد بن محمد ،(۱4۱3)،االختصاص،قم: کنگره شیخ مفید.
65.مکارم شیرازی،ناصر،(۱425ق)،آیات الوالیة فی القرآن،قم: مدرسه االمام على بن ابى طالب(ع).
66.واحد تدوین کتب درسی، (۱3۸۶ش)، شناخت مذاهب اسالمی، قم: سازمان حوزهها و مدارس علمیه خارج
از کشور