مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

واکاوی فهم سهروردی و ملاصدرا درباب جایگاه فرشتگان و شیاطین در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری فلسفه و کلام، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
قرآن جایگاه فرشتگان و شیاطین (اعم از جن و انس) را در قوس نزول و صعود تبیین می‌کند. ازآنجایی که فلاسفه در هر دوره‌ای تحت تأثیر رویکردهای فرهنگ دینی جامعه خویش قرار گرفته‌اند، سهروردی و ملاصدرا به‌نمایندگی از فیلسوفان جهان اسلام نیز در فهم جایگاه قرآنی فرشتگان و شیاطین آرائی بیان داشتهاند. سهروردی جایگاه فرشتگان را در دو قوس نزول و صعود قابل بررسی دانسته، و گرچه از وجود شیاطین در قوس نزول سخنی به میان نمیآورد اما طبق تقسیم عوالم به دو قسم نورانی و ظلمانی، و تطبیق عالم نورانی با عالم عقول (عالم فرشتگان)، می‌توان چنین استنباط کرد که عالم ظلمانی او همان عالم افلاک خواهد بود. و همانگونه که جسم موجبات ظلمت و حجاب است، شیطان نیز موجب حجاب بین انسان و عالم عقول می‌شود و انسان را از دستیابی به حقیقت دور می‌کند. در نگاه ملاصدرا اما، علاوه بر اینکه جایگاه فرشتگان را در دو قوس نزول و صعود قابل بررسی می‌داند، همسو با آیات، جایگاه شیاطین را نیز، هم در قوس نزول و هم در قوس صعود مطرح می‌کند. دغدغه اصلی پژوهش پیش رو، از یکسو تعارض ظاهری دیدگاه سهروردی، و از سوی دیگر مطابقت دیدگاه ملاصدرا با آیات الهی است؛ درحالی‌که با تأمل بیشتر در مبانی فلسفی این دو فیلسوف، و بررسی تأثیر این مبانی در آراء آنها درباب جایگاه فرشتگان و شیاطین، چنین برداشتی دستکم در سهروردی پذیرفته نیست, چراکه می-توان رویکرد قرآنی و فهم سهروردی و ملاصدرا در این باب را یکسان تلقی کرد.
کلیدواژه‌ها

1.    قرآن کریم
2.    اصغری، سیدعلی، (1397)، خدای متعال، تهران، انتشارات حکمت.
3.    سهروردی، یحیی بن حبش، (1380)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح و مقدمه هانری کربن و سید حسین نصر و نجفقلی حبیبی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
4.    سهروردی، یحیی بن حبش، (1381)، مجموعه مصنفات، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
5.    شایگان، داریوش، کربن هانری، (1373)، آفاق تفکر معنوی در اسلام ایرانی، ترجمه ی باقر پرهام، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز.
6.    شایگان، داریوش، کربن هانری، (1382)، آیین هندو و عرفان اسلامی، ترجمه جمشید ارجمند، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز.
7.    قمی، عباس، (1396ش)، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، ج1، مشهد، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
8.    کربن، هانری، (1358)، تاریخ فلسفه ی اسلامی. ترجمه اسدالله مبشری. تهران، انتشارات امیرکبیر.
9.    مکارم شیرازی، ناصر، (1353)، تفسیر نمونه، ج12، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
10.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1342ق)، شرح الهدایة الاثیریة، مؤسسة التاریخ العربی، بیروت، لبنان، بی نا.
11.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1360)، اسرارالآیات، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
12.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1360)، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
13.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1366)، تفسیر القرآن الکریم، قم، بیدار.
14.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1368)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة، قم، مکتبة المصطفوی.
15.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1375)، مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتالهین، تهران، حکمت.
16.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1378)، المظاهر الالهیة فی اسرار العلوم الکمالیة، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
17.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1381)، المبدا و المعاد فی الحکمه المتعالیه، تصحیح: محمد ذبیحی و جعفر شاه نظری، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
18.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1383)، شرح اصول الکافی. جلد اول. تصحیح: محمد خواجوی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
19.   ملاصدرا، محمدبن ابراهیم، (1386)، مفاتیح الغیب، تصحیح، نجفقلی حبیبی، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، تهران