مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

مطالعات بین رشته ای قرآن و الهیات

تحلیل نشانه-معناشناختی سعادت و شقاوت در قرآن بر اساس رویکرد گریماس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، بخش الهیات، داتشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، بخش الهیات، داتشکده حقوق و الهیات، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران.
چکیده
مفاهیم سعادت و شقاوت، به‌عنوان دو قطب متضاد ارزشی، نقش محوری در نظام اخلاقی و معنوی قرآن کریم دارند، اما تحلیل نشانه-معناشناختی این مفاهیم کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی ساختارهای عمیق معنایی و روایی سعادت و شقاوت، از رویکرد نشانه-معناشناختی الگرداس گریماس (مربع معنایی، الگوی کنشی، مسیر مولد معنا) استفاده کرده و آیات منتخب (سوره بقره، آیه ۳۸؛ سوره اعراف، آیه ۲۳؛ سوره زمر، آیه ۸؛ سوره شمس، آیات ۷-۱۰) را تحلیل می‌کند. روش تحقیق کیفی بوده و داده‌ها از طریق نمونه‌گیری هدفمند از آیات قرآنی و با بهره‌گیری از تفاسیر و نرم‌افزارهای قرآنی گردآوری شده‌اند. تحلیل در سه سطح معنایی، روایی و عمیق انجام شد. یافته‌ها نشان داد که سعادت (هدایت، تقوا، رحمت) و شقاوت (گمراهی، فساد، ناسپاسی) به‌عنوان ارزش‌های متضاد، نظام ارزشی قرآن را شکل می‌دهند. مربع معنایی روابط متضاد و مکمل، الگوی کنشی نقش کنش‌گران (خدا، انسان، شیطان) و کنش‌ها (توبه، دعا، نافرمانی) و  مسیر مولد معنا انسجام لایه‌های معنایی را آشکار کرد. این پژوهش، با ترکیب نشانه‌شناسی غربی و بلاغت اسلامی، دیدگاه نوینی به مطالعات قرآنی ارائه می‌دهد که در آموزش، تفسیر و گفت‌وگوی بین‌فرهنگی کاربرد دارد. محدودیت‌هایی مانند ساده‌سازی جنبه‌های عرفانی نیز مطرح شده و ترکیب با تفاسیر سنتی در تحقیقات آینده پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها

1.   قرآن کریم.
2.   ابن عاشور، محمدطاهر، (1420ق). تفسیر التحریر والتنویر. تونس، الدار التونسیة للنشر.
3.   آلوسی، محمود، (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت، دار الکتب العلمیة.
4.   جاحظ، عمرو بن بحر، (1399ق). البیان والتبیین. بیروت، دار الجیل.
5.   جرجانی، عبدالقاهر، (1404ق). اسرار البلاغة. قاهره، دار المعارف.
6.   خطیب قزوینی، محمد بن عبدالرحمن، (1423ق). الإیضاح فی علوم البلاغة. بیروت، دار الکتب العلمیة.
7.   راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت، دار العلم.
8.   سجودی، فرزان، (1390). نشانه‌شناسی کاربردی. تهران، نشر علم.
9.   سکاکی، یوسف بن ابی‌بکر، (1407ق). مفتاح العلوم. بیروت، دار الکتب العلمیة.
10.  شعیری، حمیدرضا، (1388). از نشانه‌شناسی ساختگرا تا نشانه-معناشناسی گفتمانی. فصلنامه نقد ادبی. ش 8. صص 33-51. https://sid.ir/paper/158279/fa
11.  طباطبایی، محمدحسین، (۱۳۷۴). تفسیر المیزان،  قم، دفتر انتشارات اسلامی.
12.  طبرسی، فضل بن حسن، (1372ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران، ناصر خسرو.
13.  طبری، محمد بن جریر، (۱۴۱۵ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت، دار المعرفة.